اتاق جنگ اقتصادی و طراحی شریان های پشتیبان تجارت خارجی ایران

اتاق جنگ اقتصادی و طراحی شریان های پشتیبان تجارت خارجی ایران 

اقتصاد هر کشوری ممکن است در شرایط عادی، آسیب پذیری های خود را پنهان کند. وقتی کشتی ها به موقع می رسند، بنادر بدون وقفه کار می کنند و مسیرهای تجاری یکی پس از دیگری فعال اند، کمتر کسی می پرسد اگر یکی از این شریان ها از کار افتاد چه خواهد شد. مسئله اما در روز بحران خودش را نشان می دهد. برای ایران، بخش مهمی از تجارت خارجی در جنوب متمرکز است؛ جایی که دسترسی به آب های آزاد، بنادر بزرگ و شبکه اصلی کشتیرانی فراهم است. این تمرکز در روزهای عادی یک مزیت اقتصادی به شمار می رود، اما در شرایط فشار و اختلال می تواند به یک نقطه آسیب پذیر تبدیل شود. 

در چنین شرایطی توسعه مسیرهای شمالی قرار نیست جای خلیج فارس و بنادر جنوبی را بگیرد. چنین ادعایی هم از نظر اقتصادی واقع بینانه نیست و هم با جغرافیای تجارت ایران سازگار نیست. شمال نه می تواند کارکرد بنادر عمیق و پایانه های نفتی جنوب را تکرار کند و نه باید چنین ماموریتی برای آن تعریف کرد.

مسئله این است آیا می توان بخشی از تجارت حیاتی کشور را طوری سازمان داد که در صورت اختلال جنوب، اقتصاد ایران غافلگیر نشود؟

پاسخ، دست کم درباره بخشی از کالاها، مثبت است. غلات، روغن، نهاده های دامی، چوب، فلزات، برخی ماشین آلات و کالاهای منتخب را می توان از مسیرهای خزر و آسیای مرکزی با ظرفیت بیشتری جابه جا کرد. برآوردها نشان می دهد در یک سناریوی فشار عملیاتی، افزایش ظرفیت شمال می تواند بخش قابل توجهی از نیاز وارداتی کشور را پوشش دهد؛ هرچند شمال به هیچ وجه جایگزین کل تجارت جنوب نیست.

ماجرای محاصره دریایی آمریکا فارغ از ابعاد موفق یا ناموفق بودنش، یک درس مهم دارد، تاب آوری اقتصادی و تامین مایحتاج ضروری صرفا با جایگزین کردن یک مسیر به جای مسیر دیگر ساخته نمی شود؛ با داشتن چند مسیر قابل اتکا ساخته می شود.

کشوری که برای هر کالای حیاتی تنها یک راه ورود دارد، حتی اگر آن راه بسیار قدرتمند باشد، در برابر اختلال آسیب پذیر است، اما کشوری که چند مسیر را هم زمان فعال نگه می دارد، حتی اگر هیچ کدام به تنهایی ظرفیت مسیر اصلی را نداشته باشند، در برابر بحران انتخاب بیشتری دارد.

لذا مسئله مهم در موضوع تجارت خارجی، طراحی شبکه پشتیبان برای امنیت تجارت ایران است که با توجه به تغییر معادلات اقتصادی ایران با امارات و رخدادهایی مثل محاصره دریایی آمریکا ضرورت آن بیش از گذشته وجود دارد. اتاق جنگ اقتصادی دولت باید مشغول طراحی این مسائل باشد و برای فردای پس از جنگ معادلات اقتصادی مطلوب جمهوری اسلامی ایران را درچارچوب نظم جدید منطقه ی غرب آسیا طراحی کند.