تله بدهی فنی و ضرورت بازآرایی هستان شناختی کربنکینگ در ایران: چرا گذار از سامانه های فرسوده نیازمند ضرب الاجل حاکمیتی و خوشه بندی تخصصی است؟

بیش از دو دهه از ورود مفهوم بانکداری متمرکز به ادبیات مالی کشور می گذرد؛ با این حال، نظام بانکی ایران امروز در نقطه ای ایستاده است که با وجود پوسته مدرن و پیشرفته در درگاه های پرداخت، موبایل بانک و کارت های الکترونیکی، در عمق عملیاتی خود با پدیده ای موسوم به «تصلب شرایین دیجیتال» و انباشت شدید بدهی فنی دست به گریبان است. کربنکینگ صرفا یک پلتفرم نرم افزاری اداری نیست، بلکه قلب تپنده و ستون فقرات عملیاتی بانک است؛ جایی که تمام جریان های نقدینگی، ثبت حساب ها، تسهیلات، عقود، ترازنامه ها و پایش های ریسک در آن متمرکز و کنترل می شود.

پرسش بنیادین اینجاست: چرا این ستون فقرات استراتژیک در نظام بانکی ما به بلوغ ساختاری و تاب آوری مورد انتظار نرسید و راهکار برون رفت از این انسداد ساختاری چیست؟

کالبدشکافی ناکامی در دستیابی به بلوغ زیرساختی
بررسی چندلایه این پدیده نشان می دهد که ریشه های عدم بلوغ کربنکینگ بیش از آنکه صرفا ناشی از محدودیت های فناورانه یا تحریم باشد، محصول چالش های حکمرانی، خطاهای انگیزشی و ناهماهنگی های ساختاری است:

تضاد منافع زمانی و ترجیح راه حل های وصله ای: عمر مدیریتی کوتاه مدت در شبکه بانکی، انگیزه سرمایه گذاری برای پروژه های تحول گرای بلندمدت را از میان برده است. مدیران ترجیح می دهند به جای پذیرش ریسک جراحی زیرساخت ها، لایه های جدیدی از نرم افزار را روی سامانه های فرسوده سوار کنند. این راهکارهای موقت، کوهی از «بدهی فنی» را ایجاد کرده که هزینه نگهداری و خطرات عملیاتی را به صورت تصاعدی افزایش داده است.
شکاف میان راهبرد کسب وکار و فناوری: در غیاب یک نقشه راه واحد، پروژه های هسته بانکداری معمولا در چارچوب بسته های نرم افزاری ایزوله باقی مانده و نتوانسته اند به موتور محرک مدل های نوین کسب وکار مالی، اعتبارسنجی پیشرفته و مدیریت ریسک تبدیل شوند.
ریسک های بحرانی مهاجرت و مهاجرت داده: جابه جایی اطلاعات حساس میلیون ها مشتری و اسناد مالی بدون متدولوژی های آزمون شده، همواره کابوس بزرگ مدیران بوده و ریسک گریزی مفرط را تقویت کرده است.
تخلیه سرمایه انسانی و فرسایش سپر سایبری: مهاجرت نخبگان حوزه امنیت فناوری اطلاعات و ضعف در به کارگیری ابزارهای تحلیل رفتار روز صفر، پایداری امنیتی این هسته های قدیمی را در برابر تهدیدات نوین آسیب پذیرتر کرده است.
پیچیدگی های بومی سازی: عدم انطباق موتورهای پردازش خارجی با ظرافت های بانکداری بدون ربا و عقود مشارکتی، فرآیند پیاده سازی را به کلافی سردرگم تبدیل کرده است.
تغییر پارادایم: از سامانه های جزیره ای تا «خوشه بندی تخصصی کربنکینگ»
ادامه وضعیت کنونی—یعنی تلاش هر بانک برای نگهداری یا بازتولید یک کربنکینگ انفرادی جنرال—نه توجیه اقتصادی دارد و نه از منظر تاب آوری ملی و امنیت سایبری قابل دفاع است. معماری نوین ایجاب می کند که کربنکینگ در شبکه بانکی بر اساس «ماهیت عملیات و مدل کسب وکار» بازآرایی و خوشه بندی شود:

کربنکینگ یکپارچه بانکداری قرض الحسنه و خرد: بانک های فعال در حوزه قرض الحسنه و خدمات خرد اجتماعی با مدل عملیاتی ساده تر و بدون پیچیدگی های سنگین عقود مشارکتی و بازارهای مشتقه سرمایه گذاری فعالیت می کنند. ایجاد یک زیرساخت کربنکینگ اشتراکی، مقیاس پذیر، سبک و با قابلیت های پردازش سریع ریزتراکنش ها برای کل این خوشه، هزینه های سربار را به شدت کاهش داده و کارایی عملیاتی را به حداکثر می رساند.
هسته های اختصاصی و ماژولار بانک های تخصصی، تجاری و جامع:
بانک های توسعه ای و تخصصی نیازمند موتورهای پردازش متمرکز بر پروژه های بلندمدت، تضامین دولتی و نظارت تسهیلاتی هستند.
بانک های تجاری و جامع به معماری های مدرن میکروسرویسی، قابلیت های بانکداری شرکتی، مدیریت زنجیره تامین مالی و اتصال لحظه ای به سامانه های پرداخت چندگانه نیاز دارند.
این تفکیک ماموریتی سبب می شود که یا بانک های دارای ماموریت مشابه از سامانه های هسته مشترک بهره مند شوند و یا هر بانک با رعایت دقیق این تمایز ساختاری، هسته نرم افزاری استاندارد خود را مستقر سازد.

تکلیف ماده ۴ قانون بانک مرکزی؛ ضرورت تعیین ضرب الاجل الزام آور
بر اساس ماموریت ها و وظایف تصریح شده در ماده ۴ قانون جدید بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، این نهاد موظف به نظارت مستقیم، پیشگیرانه و ساختارمند بر اشخاص تحت نظارت، ایجاد شفافیت تراکنشی و جلوگیری از تخلفات مالی از طریق کنترل دقیق بسترها و زیرساخت های فنی است. پایش برخط سلامت ترازنامه، جلوگیری از خلق نامتعارف نقدینگی و انسداد بسترهای پولشویی بدون اتصال حاکمیت ریال به هسته های پردازش استاندارد ناممکن است.
از این رو، منفعل ماندن نهاد ناظر در برابر وضعیت فرسوده کربنکینگ بانک ها پذیرفتنی نیست. بانک مرکزی باید گام های راهبردی زیر را در دستور کار قرار دهد:

تدوین سند استاندارد ملی کربنکینگ: تعریف الزامات شفاف در حوزه های معماری داده، تاب آوری سایبری، آزمون نفوذپذیری، قابلیت اتصال API باز و استانداردهای گزارش گری احتیاطی و نظارتی.
تعیین مهلت قانونی و ضرب الاجل مهاجرت: بانک مرکزی باید به هر یک از بانک ها—بر حسب نوع فعالیت و قرارگیری در خوشه های تخصصی (انفرادی یا کنسرسیوم مشترک)—یک جدول زمانی شفاف و الزام آور برای مهاجرت از سامانه های ازکارافتاده به نسل جدید هسته بانکداری ابلاغ کند.
اعمال ضمانت های اجرایی و انضباطی: عدم تمکین بانک ها به ارتقای هسته عملیاتی در چارچوب مهلت مقرر باید مستقیما با محدودیت در توسعه شعب، لغو مجوز ارائه ابزارهای جدید پولی و اعمال مجازات های انتظامی همراه شود.
کربنکینگ در ایران به نقطه تصمیم تاریخی خود رسیده است. نجات نظام بانکی از بن بست پلتفرم های سنتی دیگر با بخشنامه های توصیه ای میسر نیست. گذار به سامانه های نوین یا هسته های مشترک تخصصی، پیش نیاز حیاتی بازگشت انضباط پولی، نظارت پذیری سیستمی و تاب آوری اقتصادی کشور است؛ گذاری که نیازمند عزم حاکمیتی و تعیین ضرب الاجلی بدون بازگشت از سوی بانک مرکزی است.
یادداشت روزنامه جهان اقتصاد
مورخ ۱۸ ۶ ۱۴۰۵
https://jahaneghtesad.com/fa/tiny/news-190161