سواد اطلاعات سلامت؛ چگونه اطلاعات سلامت را درست پیدا و استفاده کنیم؟
هر روز با حجم زیادی از اطلاعات سلامت مواجه می شویم. یک جست وجوی ساده در اینترنت می تواند ده ها نتیجه درباره یک بیماری، دارو یا روش درمانی نمایش دهد. شبکه های اجتماعی نیز اطلاعات پزشکی را با سرعت زیادی منتشر می کنند.
اما پیدا کردن اطلاعات، به معنای پیدا کردن اطلاعات درست نیست.
اینجاست که مفهوم سواد اطلاعات سلامت اهمیت پیدا می کند؛ مهارتی که به فرد کمک می کند اطلاعات مورد نیاز خود را پیدا کند، آن را بفهمد، ارزیابی کند و در زمان مناسب به شکل درست مورد استفاده قرار دهد.
اطلاعات سلامت را از کجا پیدا کنیم؟
اولین گام، انتخاب منبع مناسب است.
برای موضوعات پزشکی بهتر است جست وجو از منابع معتبر و شناخته شده آغاز شود. منابع رسمی نظام سلامت، دانشگاه های علوم پزشکی، مراکز علمی و پزشکی معتبر و منابع علمی قابل اعتماد می توانند نقطه شروع مناسبی باشند.
در مقابل، نباید هر مطلبی که در یک کانال، صفحه اجتماعی یا وب سایت ناشناس منتشر شده است، به عنوان واقعیت پزشکی پذیرفته شود.
جست وجوی بهتر یعنی اطلاعات بهتر
نحوه جست وجو نیز اهمیت دارد.
به جای جست وجوی عبارت های بسیار کلی، می توان پرسش دقیق تری مطرح کرد. برای مثال، به جای جست وجوی «سردرد»، می توان درباره «علل شایع سردرد»، «چه زمانی سردرد نیاز به مراجعه پزشکی دارد» یا «علائم هشداردهنده سردرد» جست وجو کرد.
البته حتی بهترین جست وجو نیز جای تشخیص پزشکی را نمی گیرد.
اطلاعات اینترنتی می تواند برای افزایش آگاهی مفید باشد، اما تشخیص و درمان باید بر اساس شرایط فرد و نظر متخصص انجام شود.
قبل از استفاده، اطلاعات را بررسی کنیم
یکی از مهم ترین مراحل سواد اطلاعات سلامت، بررسی اطلاعاتی است که پیدا کرده ایم.
چند سوال ساده می تواند کمک کننده باشد:
چه کسی این اطلاعات را منتشر کرده است؟
آیا نویسنده یا منتشرکننده صلاحیت علمی مرتبط دارد؟
منبع اطلاعات چیست؟
آیا این ادعا به شواهد علمی یا منابع معتبر استناد می کند؟
تاریخ انتشار یا به روزرسانی مطلب چه زمانی است؟
آیا منابع معتبر دیگر نیز همین ادعا را تایید می کنند؟
این پرسش ها کمک می کنند مخاطب از مصرف منفعلانه اطلاعات فاصله بگیرد و به یک کاربر فعال اطلاعات سلامت تبدیل شود.
تجربه شخصی با شواهد علمی متفاوت است
یکی از خطاهای رایج در فضای مجازی، تعمیم تجربه شخصی به همه افراد است.
ممکن است فردی بگوید یک دارو، مکمل یا روش درمانی برای او نتیجه مثبتی داشته است. این تجربه ممکن است واقعی باشد، اما به تنهایی اثبات نمی کند که همان روش برای همه افراد موثر یا بی خطر است.
در پزشکی، تصمیم گیری باید بر اساس مجموعه ای از شواهد، شرایط فرد و نظر متخصص انجام شود.
اطلاعات سلامت را چگونه استفاده کنیم؟
حتی اطلاعات معتبر نیز باید درست استفاده شود.
اگر درباره یک دارو مطالعه می کنیم، نباید صرفا بر اساس اطلاعات اینترنتی مصرف آن را شروع یا قطع کنیم. اگر درباره یک بیماری مطلبی می خوانیم، نباید بدون ارزیابی پزشکی خود را مبتلا بدانیم.
هدف از دریافت اطلاعات سلامت، افزایش توانایی فرد برای گفت وگو و تصمیم گیری آگاهانه است؛ نه جایگزین کردن اینترنت به جای پزشک.
نقش ارتباطات سلامت
سواد اطلاعات سلامت فقط به توانایی مردم وابسته نیست. تولیدکنندگان اطلاعات سلامت نیز مسئولیت مهمی دارند.
رسانه ها و روابط عمومی های سازمان های سلامت باید اطلاعات دقیق، قابل فهم و مبتنی بر شواهد را در اختیار جامعه قرار دهند. وزارت بهداشت، دانشگاه های علوم پزشکی و سایر نهادهای نظام سلامت می توانند با ارتباطات شفاف و مسئولانه، دسترسی مردم به اطلاعات معتبر را تسهیل کنند.
سخن پایانی
در عصر انفجار اطلاعات، مسئله فقط «دسترسی به اطلاعات سلامت» نیست؛ مسئله مهم تر، توانایی پیدا کردن، فهمیدن و استفاده درست از اطلاعات است.
سواد اطلاعات سلامت به ما یاد می دهد قبل از باور کردن یک ادعای پزشکی، درباره منبع و اعتبار آن سوال کنیم و پیش از تصمیم های مهم، از متخصصان کمک بگیریم.
در نهایت، هدف این مهارت ساده اما حیاتی است:
اطلاعات بهتر برای تصمیم های آگاهانه تر درباره سلامت.
احمد عامری
پژوهشگر حوزه ارتباطات سلامت