دانش آموزان نام بنیانگذار مدرسه در ایران را نشنیده اند!/ مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی

📷

نصرالله صالحی، پژوهشگر تاریخ در نشستی که به مناسبت هفتادمین سال درگذشت حسن رشدیه در سرای اهل قلم برگزار شد، گفت: رشدیه اولین مدارس به شیوه نوین را در کشور تاسیس کرده است اما تاکنون کمتر دانش آموزی نام او را شنیده است.

نصرالله صالحی، پژوهشگر تاریخ در نشستی که به مناسبت هفتادمین سال درگذشت حسن رشدیه در سرای اهل قلم برگزار شد، گفت: رشدیه اولین مدارس به شیوه نوین را در کشور تاسیس کرده است اما تاکنون کمتر دانش آموزی نام او را شنیده است.

به مناسبت هفتادمین سال درگذشت میرزا حسن رشدیه، موسس مدارس عمومی در ایران، سرای ایرانشناسی با همکاری سرای اهل قلم، نشستی با عنوان «میرزا حسن رشدیه و بدایه التعلیم» با حضور نصرالله صالحی، پژوهشگر تاریخ و محسن جعفری مذهب، عضو هیات علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی سه شنبه 18 آذرماه در موسسه خانه کتاب برگزار کرد. در این نشست «بهدخت رشدیه» نوه مرحوم میرزا حسن رشدیه نیز حضور داشت. متن سخنرانی وی را اینجا بخوانید.

صالحی در ابتدای این نشست، رشدیه را شخصی که برای معارف و تربیت جدید ایران نقش بسیاری داشته، معرفی کرد و گفت: رشدیه در تبریز به عنوان طلبه در مکتبخانه و با شرایط آموزش ابتدایی و بسیار سختگیرانه و آزاردهنده آموزش دید و درصدد رفتن به نجف برای ادامه تحصیل و رسیدن به مقام اجتهاد بود اما سر از استانبول و ایروان درآورد و به جای قرار گرفتن در مسیر حوزه مقابل شیوه تعلیم حوزویان ایستاد.

آذربایجان، مهد اولین ها در کشور

وی افزود: دروازه آشنایی ایران با فرهنگ و تمدن غرب، قفقاز و استانبول بوده و در این راه گیلان و به ویژه آذربایجان نقش مهمی داشتند. به همین دلیل در تاریخ جدید ایران بسیاری از اولین ها در آذربایجان و تبریز شکل گرفتند و بعد از آنجا به سایر نقاط رفتند.

صالحی بیان کرد: اولین روزنامه فارسی زبان چاپ خارج از کشور و روزنامه های ترکی و عربی به تبریز می رسید و بسیاری با مطالعه آنها با دنیای جدید آشنا شدند. یکی از دلایلی که رشدیه را نیز متحول کرد که به جای حوزه علمیه به امپراتوری عثمانی برود، مطالعه روزنامه های اختر و ثریا بود.

این پژوهشگر افزود: رشدیه تلاش بسیاری برای راضی کردن خانواده در سفر او به استانبول و قاهره کرد تا با مدارس و تعلیم و تربیت جدید آشنا شود. در آن دوره تاریخی فرانسه و انگلیس مدارس جدیدی را در کشورهای مصر و عثمانی تاسیس کرده بودند و رشدیه درصدد آشنایی با این مدارس بود.

وی با بیان این که مسیر زندگی رشدیه از تحصیلات دینی به تحصیلات جدید تغییر پیدا کرد، گفت: او رسالت باب کردن مدارس جدید در ایران را احساس کرد اما چون در ایران موقعیت مهیا نبود، به ایروان که مسافران زیاد ایرانی به آن رفت و آمد می کردند، رفت و مدارس به شیوه نوین را تاسیس کرد.

تاسیس اولین مدرسه به سبک جدید در تبریز

صالحی توضیح داد: ناصرالدین شاه قاجار در بازگشت از فرنگ در ایروان متوجه تاسیس چنین مدرسه ای توسط یک ایرانی شد و با رشدیه ملاقات کرد. او از رشدیه برای  انجام چنین کاری در ایران دعوت به عمل آورد اما خلف وعده کرد. این حرکت رشدیه را مایوس نکرد و او بعد از چند سال اولین مدرسه به سبک جدید را در تبریز تاسیس کرد.

این پژوهشگر تاریخ هدف مرحوم رشدیه را ایجاد مدارس و شیوه تعلیم و تربیت به سبک جدید و تاسیس مدرسه دارالمعلمین عنوان کرد و گفت: رشدیه در سال های نخست کار خود با مخالفت های شدیدی روبه رو شد که منجر به تخریب مدارس هم شد اما او از کار خود مایوس نشد و بعد از مدتی به قفقاز و مشهد رفت ولی در مشهد هم داستان تخریب مدارس اتفاق افتاد.

وی اضافه کرد: رشدیه بعد از بازگشت از تبریز بارها مدرسه تاسیس کرد اما هر بار با تخریب آنها روبه رو می شد تا جایی که یک بار برای تخریب یکی از این مدارس که 300 دانش آموز در آن قرار داشت، از بمب استفاده شد. رشدیه با دیدن این صحنه خندید و گفت: «روزی به تعداد این آجرها، مدرسه در ایران ساخته می شود.»

ساخت سه چهارم از مدارس کشور توسط خیران مدرسه ساز

صالحی ادامه داد: در حال حاضر نیز ساخته شدن مدارس در کشور به شکل جریانی همگانی ادامه دارد. نهضت مدرسه سازی در کشور توسط خیران مدرسه ساز ادامه دارد و سه چهارم مدارس ساخته شده بعد از انقلاب توسط خیران بوده است.

این تاریخ پژوه با بیان این که بخشی از این خیران در خارج از کشور زندگی می کنند، گفت: مدارس ساخته شده در سطح دانشگاه های کشور، هوشمند و پیشرفته هستند. درحال حاضر خیران مدرسه ساز در استان های مختلف و در کشورهای عراق، قفقاز و امارات مدرسه می سازند. این نهضتی است که توسط رشدیه پایه گذاری شد و تاکنون ادامه پیدا کرده است.

ایرانی ها نسبت به مفاخر بی اعتنا هستند

صالحی مردم ایران را نسبت به مفاخر بی اعتنا دانست و گفت: رسانه ملی باید نسبت به شناسایی چنین شخصیت هایی اقدام کند اما در این باره کمتر کوشش می کند. اکنون کمتر دانش آموزی نام رشدیه را شنیده درحالی که او پدر تربیت جدید در ایران است

وی به تعصب نداشتن رشدیه نسبت به زبان آذری اشاره کرد و افزود: او آموزش علوم جدید به زبان فارسی را رایج کرد. آنچه باعث پاسداشت ایران شده، عناصر هویت ملی این سرزمین است و یکی از آن عناصر زبان فارسی است هرچند که تمام زبان ها محترم هستند.

رشدیه علاوه بر ساخت مدرسه، محتوا هم تولید می کرد

سخنران این نشست کار رشدیه را نه تنها فیزیکی بلکه تولید محتوا نیز دانست و بیان کرد: او علاوه بر ترویج روش نوین آموزش الفبا در مدارس، کتاب های متعددی نیز در این زمینه نوشته است. امروز فقط به ساخت مدرسه توجه می شود و خیران به محتوا ورود نمی کنند درحالی که رشدیه در این زمینه ایده و نظر داشت.

صالحی با یادآوری دوباره این که به مفاخر در کشور بی توجهی می شود، افزود: این کم توجهی در مدارس ما هم استمرار پیدا کرده است. اما امروز دنیای دیجیتال و رسانه است و حتما افراد چه در داخل و یا حتی در خارج از کشور از طریق خبرگزاری ها پی به برگزاری چنین نشستی خواهند برد.

وی بیان کرد: در گذشته دارالفنون که یکی از مهم ترین مراکز آموزش به شیوه جدید بود، به صورت نامناسبی نگهداری می شد اما ما باید در احیای آن بکوشیم.

اولین آشنایی ایرانیان با چاپ، روزنامه و کتاب

محسن جعفری مذهب، دیگر سخنران این نشست سخنانش را اینگونه آغاز کرد:

ما کتابداران، ما کتابخوانان، ما خانه کتابی ها، ما کتابخانه ای ها، ما

شهر کتابی ها، ما باغ کتابی ها، ما نویسندگان، مترجمان، ویراستاران،

مصححان، منتقدان، فروشندگان و... کتاب، مدیون کسانی هستیم که کتاب را

به ما دادند، برای ما نوشتند، برای ما چاپ کردند، خواندن و نوشتن را به

ما آموختند، کتاب هایی برای آموختن خواندن و نوشتن برای ما نوشتند، کسانی

را برای آموختن خواندن و نوشتن به ما تربیت کردند، مدارسی برای آموختن به

ما ساختند، وگرنه ما هیچ نبودیم و امروز درباره یکی از آنها گرد آمده ایم. «میرزا حسن رشدیه»

جعفری مذهب در این نشست به آموزش عمومی قبل از دوران قاجاریه در ایران اشاره کرد و گفت: در گذشته آموزش عمومی در ایران رایج نبود و آموزش به شکل حوزوی و به صورت محدود و خصوصی وجود داشت.

وی اضافه کرد: اولین آشنایی ایرانیان با چاپ، روزنامه و کتاب هایی که اروپایی ها درباره ایران نوشته بودند، از هند، مستعمره انگلستان بود که این آشنایی بهره ای به دنبال نداشت.

جعفری مذهب ادامه داد: بعد از جنگ های ایران و روس که باعث پرداختن غرامت زیاد توسط ایران شد، به کمبود دانش و فرهنگ در کشور پی برده شد و عباس میرزا، عده ای را برای دیدن دوره های آموزشی به اروپا فرستاد تا تکنیک های جدید را بیاموزند. به دنبال آن و در سال 1233 دستگاه چاپ جدید وارد تبریز و کتاب رساله جهادیه منتشر شد.

دارالفنون به تقلید از دولت عثمانی ساخته شده است

وی تاسیس مدرسه دارالفنون را به تقلید از دولت عثمانی دانست و بیان کرد: دارالفنون و کتاب های درسی آن عینا تقلیدی از نمونه عثمانی بود. حتی روزنامه وقایع اتفاقیه نیز از نظر طراحی صفحات، سایز خطوط، لوگو و تعداد از روی روزنامه ای که در عثمانی منتشر می شد، تقلید شده بود.

جعفری مذهب آموزش جدید در ایران را دارای ابعاد دولتی و غیر دولتی خواند و افزود: دارالفنون، معلمان، روزنامه و چاپخانه شاخه دولتی آموزش نوین در ایران بودند و بخش غیر دولتی هم سعی داشتند با روزنامه نویسی، تغییر خط و تغییر قانون در این راه گام بردارند.

روسیه و عثمانی آموزش به شیوه نوین را به ایرانی ها می آموختند

این عضو هیات علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی افزود: از داخل ایران کسانی برای دیدن آموزش به روسیه (مسلمانان روسی) و عثمانی رفتند و از آنجا معلم وارد کردند.

وی با بیان این که دولت عثمانی در تلاش برای گسترش مدارس و چاپ نشریه بود، گفت: یکی از شاخص ترین افراد متاثر از عثمانی شخصی به نام «اسماعیل گاسپیرینسکی» بود که روزنامه «ترجمان» را منتشر کرد. ویژگی این روزنامه این بود که ترک های مناطق مختلف می توانستند مفهوم این روزنامه را درک کنند.

جعفری مذهب افزود: بسیاری از مسلمانان روسیه برای آموزش به عثمانی و روشنفکران روسی بعد از عثمانی به بیروت و مصر رفتند. این افراد در زمینه ایجاد و تعلیم مدارس جدید آموزش می دیدند و دربازگشت به کشور خود چنین مدارسی را افتتاح می کردند.