هیات مذهبی به مثابه سامانه دفاع روانی در نیروهای مسلح

هیات مذهبی به مثابه سامانه دفاع روانی در نیروهای مسلح

این پژوهش کیفی با استفاده از تحلیل مضمون (رویکرد براون و کلارک، ۲۰۲۲) و داده های حاصل از مشاهدات میدانی در هفت پادگان و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۳۰ نفر از نیروهای نظامی فعال در هیات های مذهبی (تا حد اشباع نظری) انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که هیات های مذهبی در محیط نظامی فراتر از یک نهاد صرفا آیینی عمل کرده و به عنوان «سامانه ای پویا برای دفاع روانی و هویت سازی» ظاهر می شوند.

تحلیل داده ها به استخراج چهار مضمون فراگیر (به عنوان لایه های حفاظتی) انجامیده است:

۱) تاب آوری هویتی – شامل بازتعریف هویت فرد از «سرباز وظیفه» به «سرباز جبهه فرهنگی»، ایمن سازی شناختی در برابر تبلیغات دشمن، و تحکیم مرزهای «ما/دیگری» در گفتمان دشمن شناسی.

۲) انسجام بخشی آیینی-روانی – از طریق نوحه های حماسی (مانند نوحه های عملیاتی پیش از والفجر ۸)، اشتراک تجارب دفاع مقدس، و مناسک جمعی مثل سینه زنی که تنش های روانی ناشی از ماموریت ها را کاهش و وفاداری سازمانی را افزایش می دهد.

۳) بازتولید هویت مکتبی-جهادی – با الگوسازی از شهدا به عنوان سرمشق های هویتی، تبیین عملیاتی مفاهیم جهاد و شهادت، و نهادینه سازی اخلاق رزمی مبتنی بر سیره امام حسین (ع).

۴) جامعه پذیری هویت اسلامی در زیست بوم نظامی – تبدیل حسینیه های پادگان به «مدارس غیررسمی هویت»، تلفیق آموزش های نظامی با معارف دینی، و شبکه سازی نخبگان هویت ساز در بدنه نیروهای مسلح.

الگوی بوم نگارانه پیشنهادی دارای پنج جزء اصلی است: «ورودی های هویتی» (نوحه ها، روایت های شهدا، مناسک)، «پردازشگرهای روان شناختی» (همان چهار مضمون فراگیر)، «محیط های عملیاتی» (حسینیه های پادگان و هیات های رزمندگان)، «خروجی های دفاع روانی» (نیروی تاب آور، وفادار و مکتبی) و «بازخورد» (پایش و به روزرسانی). این اجزا در یک چرخه پویای پنج مرحله ای – تغذیه، پالایش، تزریق، ارزیابی و به روزرسانی – سازماندهی شده اند. مدل مذکور برخلاف مدل های رایج روان شناسی نظامی غرب (که فردمحور و واکنشی هستند) رویکردی فرد-محیط-نهادی و پیش دستانه در برابر جنگ شناختی دارد.

نتیجه نهایی آنکه هیات های مذهبی با فراهم آوردن چهار لایه حفاظتی (شناختی، عاطفی، معنایی و نهادی)، روحیه رزمی و وفاداری سازمانی را افزایش داده و نیروها را از مصرف کنندگان منفعل رسانه های دشمن به تولیدکنندگان گفتمان مقاومت تبدیل می کنند. پیشنهادهای عملیاتی پژوهش شامل: تدوین سند روان شناسی هیات محور، تبدیل حسینیه ها به مراکز چندمنظوره هویتی، تربیت مداح-روان درمانگران نظامی، و شبکه سازی نخبگان هویت ساز با مشارکت پیشکسوتان دفاع مقدس است. محدودیت اصلی، تمرکز بر داده های کیفی از هفت پادگان خاص و نبود داده های طولی برای سنجش پایداری اثرات روان شناختی ذکر شده است.

لینک اصل مقاله*

https://jmp.ihu.ac.ir/article_210712.html