من هم رانت، دوست دارم!؟

این روزها که صحبت از اینترنت ویژه، ،محدودیت ها برای عموم مردم ، استفاده گروهی از اصناف و قشرهای اجتماعی هست،از میان هزاران رانت یا امتیاز ویژه یک سوال مهم مطرح می شود ، 

آیا اگر من از این امتیازها برخوردار باشم از آن استفاده می کنم؟

◾️چرا از نظر روانشناختی ما هم رانت را دوست داریم؟
دوست داشتن رانت یا مزایای ناعادلانه، از نظر روانشناختی چندین دلیل دارد که به عواطف، نیازها و ساختارهای ذهنی انسان مرتبط است. این دلایل به طور عمده شامل موارد زیر می شود:

1. احساس برتری و اعتماد به نفس
افرادی که از رانت بهره برداری می کنند، ممکن است احساس برتری و خاص بودن کنند. این حس می تواند به افزایش اعتماد به نفس و رضایت شخصی کمک کند، چون احساس می کنند در مقابل دیگران برتری دارند یا از امکاناتی برخوردارند که دیگران ندارند.

2. احساس امنیت و کاهش استرس
داشتن رانت می تواند احساس امنیت و کاهش استرس را برای فرد به همراه داشته باشد. وقتی فرد تصور می کند دایما در حال مبارزه برای رسیدن به مزایا و فرصت ها نیست، احساس راحتی و آرامش بیشتری دارد.

3. نیاز به تعلق و قدرت
طبق نظریه های روانشناختی مانند نظریه توسعه شخصی و نیازها ، انسان ها نیاز دارند احساس قدرت، کنترل و تعلق داشته باشند. رانت می تواند این نیازها را برآورده کند، به ویژه در شرایطی که افراد احساس می کنند کنترل کمتری بر زندگی خود دارند.

4. تمایل به کسب امتیاز بیشتر
برخی افراد به طور طبیعی تمایل دارند در رقابت ها برنده باشند و امتیازات بیشتری کسب کنند. رانت، به عنوان یک ابزار خارج از رقابت منصفانه، این انگیزه را تقویت می کند.

5. آداب فرهنگی و اجتماعی
در برخی فرهنگ ها، رانت و بهره برداری غیردستگاه های رسمی، به نوعی نشان از توانمندی و روابط موثر است و در نتیجه، دوست داشتنی یا قابل تحسین دیده می شود.


◽️در نهایت، از نظر روانشناختی، علاقه و دوست داشتن رانت بیشتر نتیجه ی نیازهای انسان به امنیت، قدرت و احساس برتری است.

 این نیازها در کنار نقش فرهنگی و اجتماعی، باعث می شود که افراد در شرایط مختلف، رانت را نوعی ابزار برای تامین نیازهای روانی خود بدانند.

شاید این ضرب المثل معروف را شنیده باشید، که به عمل کار برآید به سخنرانی نیست.!
پارادوکس بین «بیان منفی نسبت به رانت» و «تمایل عملی به آن» یکی از رفتارهای رایج انسانی است که ریشه در تعارض بین ارزش ها و منافع شخصی دارد.

▪️رانت را ، از منظر روان شناسی اجتماعی و شناختی بررسی کنیم:

▪️️۱. تعارض ارزش و منفعت (Cognitive Dissonance)
ما معمولا خود را انسان اخلاقی و منصف می دانیم، و این تصویر برایمان هویت ساز است.
اما وقتی در زندگی واقعی شرایطی پیش می آید که رانت سود شخصی فوری می دهد (مثلا کار سریع تر راه می افتد، منفعت مالی حاصل می شود)، ذهن دچار ناهماهنگی شناختی می شود:

«من ضد رانت هستم، ولی الان اگر از این فرصت استفاده نکنم ضرر می کنم.»
در این حالت برای کاهش ناراحتی ذهنی، فرد معمولا این رفتار را توجیه می کند:

«همه دارن این کار رو می کنن.»
«من مجبور شدم چون سیستم ناعادلانه ست.»
یعنی ذهن بین اخلاق و منافع شخصی مصالحه می سازد تا آرامش روانی حفظ شود.

▪️۲. فرهنگ دوگانه یا یادگیری اجتماعی
در بسیاری از جوامع، ارزش های رسمی (عدالت، شفافیت، قانون مداری) با واقعیت های روزمره (لابی، پارتی، واسطه گری) در تضادند.
ازدیدگاه یادگیری اجتماعی،
افراد از کودکی می بینند که رفتار واقعی با گفتار رسمی یکی نیست.
پس ذهن یاد می گیرد:
«در حرف باید منصف باشم؛ در عمل برای بقا باید واقع گرا باشم.»
این همان دوگانگی فرهنگی در رفتار اجتماعی است که رانت را در سطح گفتار محکوم اما در عمل پذیرفته شده می کند.

▪️۳. ترس از بازنده بودن
وقتی افراد می بینند دیگران از رانت بهره مند می شوند، احساس عقب ماندگی یا بی عدالتی می کنند، و ناخودآگاه نمی خواهند بازنده باشند.

پس ترجیح می دهند خودشان هم از همان مسیر «امن ولی ناعادلانه» عبور کنند تا تعادلی ذهنی بین «حرف» و «عمل» حفظ شود.

▪️ ۴. اخلاق موقعیتی
بسیاری از مردم اخلاق را نسبی، نه مطلق می دانند.
یعنی اگر شرایط سخت باشد، رفتار غیراخلاقی را موقتی و منطقی تلقی می کنند.
این نوع تفکر باعث می شود فرد در مواجهه با رانت، بگوید:

«الان اوضاع بد است؛ بعدها درست عمل می کنم.»

📌 جمع بندی
دوست داشتن رانت با وجود محکوم کردن آن نتیجه ی سه لایه روان شناختی است:

▪️ناهماهنگی شناختی بین اخلاق و منفعت
▪️یادگیری اجتماعی از رفتارهای دوگانه
▪️ترس از عقب ماندن و ضعف در مقابل سیستم.
این ترکیب در نهایت باعث می شود ما به لحاظ نظری مخالف رانت باشیم، اما در عمل آن را منطقی و حتی لازم ببینیم.

این که من از یک امتیاز استفاده کنم یا خیر

یک انتخاب است براساس داشته های روانی ،سود و منفعت های تعریف شده برای هر فرد، و به بسیاری دیگر از مسائل اجتماعی ، روانی ،اقتصادی ،... وابسته است. 

آیا،

 استفاده از یک امتیاز، احساس خشم ، بی عدالتی و تبعیض را در دیگران را بر می انگیزد یا خیر؟ و راههای جایگزینی که افراد برای کاهش احساس ناکامی حاصل این بی عدالتی و نابرابری استفاده می کنند یک مسئله اجتماعی مهم و قابل بررسی است.

اما،

• مهمترین مشخصه اینترنت ،ارتباط با مخاطب و دنیای آزاد اطلاعات است که بنظر با این محدودیت این مهم ، کم رنگ می شود.
• و امیدوار باشیم، اینترنت پرو یا اینترنت ویژه یک رویه ی معمول در جامعه گسترش نیابد و پذیرفته نشود، زیرا دسترسی عموم مردم را تحت الشعاع قرار می دهد، و با توجه به هزینه ی بالا ، از زندگی روزمره و سبد هزینه ای خانوار حذف خواهد شد، و به عنوان امتیازی ویژه و کالای لوکس در دسترس قشر خاصی از جامعه قرار می گیرد.

و،

تا زمانی که رانت خوار وجود دارد ،رانت هم وجود دارد.

اگر افرادی که از یک امتیاز ویژه برخوردار هستند،ازمزایای آن چشم پوشی می کردند ،گامی به سوی عدالت اجتماعی، مبارزه با تبعیض و رانت برداشته می شد.