ارتباط ذهن و زمان

[محیی الدین بن عربی]

ثم نرجع الی الحکمه فنقول: اعلم ان الامور الکلیه و ان لم یکن لها وجود فی عینها فهی معقوله معلومه بلا شک فی الذهن، فهی باطنه- لا تزال- عن الوجود العینی.

فاستناد کل موجود عینی لهذه الامور الکلیه التی لا یمکن رفعها عن العقل، و لا یمکن وجودها فی العین وجودا تزول به عن ان تکون معقوله.

و سواء کان ذلک الموجود العینی موقتا او غیر موقت اذ نسبه الموقت و غیر الموقت الی هذا الامر الکلی المعقول نسبه واحده. (1)

***

[تاج الدین حسین خوارزمی]

رجوع مینماییم به تقریر حکمت الهیه؛ درین حکمت بیان ارتباط است میان حق و عالم؛ و بیان آنکه انسان مخلوق بر صورت حق است. پس اصلی بنیاد نهاد که مقصود بر آن متفرع تواند بود. و گفت بدانکه امور کلیه یعنی حقایق لازمه مر طبایع را که موجودست در خارج چون حیات و علم و قدرت و ارادت و غیر این، اگرچه این امور را ذات موجوده در خارج نیست؛ و لیکن در ذهن معقول و معلوماند بیشک. پس همیشه این امور از روی معقولیت پوشیدهاند و با وجود این زائل نمیشود و منفک نمیگردد (کذا- زائل نمیشوند و منفک نمیگردند) از وجود عینی. چه او از جمله لوازم اعیان موجوده است در خارج.

پس موجودات عینیه مستند باشند مر این امور کلیه را که رفع این امور از عقل ممکن نیست و وجود این امور در عین چنانکه زائل شوند از معقولیت هم ممکن نیست.

یعنی موجودات در محکوم بودن و متاثر گشتن ازین امور کلیه برابرند؛ خواه از این موجود مقترن به زمان باشد چون مخلوقات؛ و خواه غیر مقترن بود چون مبدعات روحانیه و جسمانیه چه اقتران به زمان و عدم اقتران از استناد مامور کلیه اخراج نمیکند از آنکه نسبت موقت و غیر موقت در وجود و کمالات بدین امور کلیه یک نسبت است.(2)

***

[یزدانپناه عسکری]

استناد موجودات عینی به امور کلی در موضع و قوه جمع اسماء حق تعالی در قلب انسان زمان را می بخشد، و ذهن محصول موضعی از قلب است، بنابراین ذهن و زمان به هم مربوط است.

_____________________________

1 - محیی الدین بن عربی، فصوص الحکم، 1جلد، دار احیاء الکتب العربیه - قاهره، چاپ: اول، 1946 م. ج1، ص: 51، 52

2 – تاج الدین حسین خوارزمی، شرح فصوص الحکم (خوارزمی/آملی)، بوستان کتاب - قم، چاپ: دوم، 1379. ص: 130، 131 ، 132