نقش امامت در کمال ایمان و عدم منافات ترک اعتقاد به آن با بقای فرد در دایره اسلام از منظر کلام شیعه امامیه

دین در نگرش اسلامی مجموعه ای از معرفت و عمل است و حقیقت آن در پیوند میان باورهای بنیادین و رفتارهای دینی تحقق می یابد. بر اساس آموزه قرآنی «ان الدین عند الله الاسلام»، اسلام به عنوان دین الهی بر سه رکن اساسی استوار است: توحید، نبوت و معاد. در این چارچوب، اسلام و ایمان در معنای عام خود مفاهیمی مترادف به شمار می آیند و هر کس به یگانگی خداوند، نبوت پیامبر اکرم محمد صلی الله علیه وآله و روز جزا ایمان داشته باشد، در زمره مسلمانان قرار می گیرد. انکار هر یک از این اصول، خروج از دایره اسلام و ایمان تلقی می شود؛ اما اعتقاد به آن ها موجب برخورداری فرد از حقوق و تکالیف اجتماعی مسلمانان، از جمله حرمت جان، مال و آبرو، خواهد بود.

در عین حال، متکلمان اسلامی میان معنای عام و خاص ایمان تمایز قائل شده اند. در معنای خاص، علاوه بر سه اصل یادشده، عمل به ارکان عملی اسلام نیز در تحقق ایمان دخیل دانسته می شود. این ارکان پنج گانه عبارت اند از: نماز، روزه، زکات، حج و جهاد. از همین رو، ایمان در تعریف مشهور کلامی عبارت است از «اعتقاد قلبی، اقرار زبانی و عمل به ارکان». بر این اساس، آیاتی از قرآن که تنها به ایمان به خدا، پیامبر و روز قیامت اشاره دارند، ناظر به معنای عام اسلام و ایمان اند؛ اما در مواردی که ایمان همراه با «عمل صالح» ذکر شده است، مقصود همان معنای خاص ایمان است که پیوند اعتقاد و عمل را در بر می گیرد. ریشه این تمایز را می توان در آیاتی یافت که میان اسلام ظاهری و ایمان قلبی تفکیک قائل می شوند.

در میان مذاهب اسلامی، شیعه امامیه در کنار این ارکان، اصل دیگری را نیز به عنوان رکن اساسی ایمان مطرح می کند و آن «اعتقاد به امامت» است. بر اساس این دیدگاه، امامت منصبی الهی همانند نبوت است و تعیین امام نیز به انتخاب و اراده خداوند صورت می گیرد. همان گونه که خداوند پیامبران را برمی گزیند و با نشانه های الهی تایید می کند، امام نیز به فرمان الهی و از طریق نص پیامبر به عنوان جانشین او برای هدایت جامعه منصوب می شود. وظیفه امام استمرار نقش هدایتی پیامبر در تبیین و اجرای احکام الهی است، با این تفاوت که امام دریافت کننده وحی نیست، بلکه معارف و احکام را از پیامبر اخذ کرده و با تایید الهی به مردم ابلاغ می کند.

بر اساس اعتقاد امامیه، سلسله امامت در دوازده امام تداوم یافته و هر امام، امام پس از خود را معرفی کرده است. از شرایط اساسی امام در این مکتب، عصمت از خطا و گناه، برتری علمی و اخلاقی بر هم عصران و شایستگی کامل برای هدایت انسان هاست؛ زیرا هدف از امامت، تکامل معنوی جامعه و تربیت انسان ها در پرتو علم و عمل صالح است. با این حال، شیعه امامیه تصریح می کند که عدم اعتقاد به امامت موجب خروج فرد از اسلام نمی شود؛ بلکه چنین فردی همچنان در دایره اسلام قرار دارد و همه احکام اجتماعی مسلمانان درباره او جاری است. تفاوت اصلی در مراتب ایمان و قرب الهی در آخرت آشکار می شود، جایی که درجات انسان ها بر اساس نیت ها و اعمالشان متفاوت خواهد بود. از این رو، شاخصه اصلی تمایز شیعه امامیه از دیگر فرق اسلامی، اعتقاد به امامت الهی دوازده امام است و همین باور سبب شده است که این مذهب با عنوان «امامیه» شناخته شود.

برگرفته از: اصل الشیعه واصولها(شیخ محمد حسین کاشف الغطاء)، ج۱، ص۲۱۰ الی ۲۱۷