تحلیل تطبیقی شهرسازی ایلخانی و تیموری سیر تحول سنتز یک جانشینی و کوچ نشینی

با هجوم مغولان به ایران، وجوه گوناگون زیست جامعه ی ایرانی دستخوش دگرگونی های جدی قرار گرفت. شهر، به عنوان یکی از اصلی ترین بسترهای حیات جامعه نیز از این مساله مستثنی نبود. مغولان، که روزگار خود را به کوچ نشینی می گذراندند، با ملتی مواجه شدند که دارای سوابق یکجانشینی ریشه داری بود. تحلیل تقابل این دو جریان، یعنی یکجانشینی و کوچ نشینی، و نتایج حاصل از آن در طول این دو دورهی تاریخی، هدف اصلی مقاله ی پیش روست. بدین منظور، ابتدا، پس از بررسی اجمالی وضعیت ایران در این دو دوره، به بررسی موردی شش شهر از جنبه های مختلف پرداخته شده است. این شش شهر، عبارتند از شهر دادو ی چین، که اولین شهر بنا شده به دستور مغولان است، سلطانیه، تبریز و نیشابور در دورهی ایلخانی، و سمرقند، هرات و شهر سبز در دوران تیموریان. در این مقاله، خصوصیات این شش شهر از جنبه هایی مانند جغرافیا و موقعیت طبیعی، کارکرد شهر، الگوی هندسی و معابر، جهت گیری، موقعیت و استقرار کاربری ها و بالاخره نحوه ی سنتر دو تز و آنتی تز یکجانشینی و کوچ نشینی، مورد مقایسه قرار گرفته و در نهایت، مشخص شده است که سیر این تقابل، ابتدا از استقرار چادرها و یورت های مغولی در درون و پیرامون شهرها آغاز شده، سپس به شهرهای اردوگاهی منجر شده، در ادامه به ساخت شهرهای اقماری یا ابواب البرها منتج شده و در نهایت، در سیری پیوسته به سمت حل شدن این تقابل به نفع شهر، به ایجاد باغ شهرها، ابتدا بیرون و سپس در درون شهرها انجامیده است و نیز نهایتا تاثیری قابل توجه بر شهرهای دوره های بعد از خود گذارده است.

کلیدواژه ها:

شهر ایلخانی ، شهر تیموری ، مغولان ، یکجانشینی ، کوچ نشینی