حکمرانی هوش مصنوعی عامل محور در مدیریت چرخه عمر قراردادهای شرکت های نفت، گاز و پتروشیمی: مطالعه تطبیقی اسناد بین المللی و حقوق ایران و ارائه الگوی پیشنهادی

هوش مصنوعی مولد از ابزار تحلیل متن به «عامل هایی» تبدیل شده است که می توانند با اختیار محدود، اقدامات قراردادی مانند تهیه پیش نویس، مکاتبه و پیگیری تعهدات را انجام دهند. این تحول برای شرکت های نفت، گاز و پتروشیمی با سبد گسترده قراردادهای تامین خوراک، فروش، خرید، خدمات، حمل و بیمه، هم فرصت کاهش هزینه های مبادله و هم ریسک های حقوقی تازه ای پدید می آورد. مسئله این پژوهش آن است که اقدام های عامل هوش مصنوعی به چه کسی منتسب می شود، ریسک خطا و اقدام غیرمنتظره آن بر عهده کیست و چه الگوی حکمرانی می تواند بهره وری را با مدیریت ریسک همراه کند. پژوهش با روش حقوق تطبیقی کارکردی و رویکرد پژوهش علم طراحی، اسناد آنسیترال (قانون نمونه تجارت الکترونیکی ۱۹۹۶، کنوانسیون ارتباطات الکترونیکی ۲۰۰۵ و قانون نمونه قراردادسازی خودکار ۲۰۲۴)، مقررات هوش مصنوعی اتحادیه اروپا با اصلاحیه ۲۰۲۶ و حقوق ایران را بر پایه پنج معیار مقایسه می کند. یافته ها نشان می دهد این منابع در انتساب اقدام سیستم خودکار به بهره بردار هم سو هستند، اما حقوق ایران برای خطا و اقدام غیرمنتظره سیستم حکم خاصی ندارد و شمول مفهوم «تصدی خودکار» در قانون تجارت الکترونیکی بر عامل های خودمختار روشن نیست. همچنین هیچ یک از نظام های بررسی شده الزام مشخصی برای حکمرانی چنین عامل هایی در قراردادهای تجاری متعارف ندارد. بر این اساس، الگوی «ماتریس اختیار–پیامد» با چهار سطح اختیار، کنترل های منطبق بر چارچوب مدیریت ریسک هوش مصنوعی و استاندارد نظام مدیریت هوش مصنوعی، و یک بند قراردادی نمونه پیشنهاد می شود که مسیر به کارگیری مرحله ای و مستند این فناوری را برای هلدینگ های پتروشیمی فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی عامل محور ، مدیریت قرارداد ، قراردادسازی خودکار ، صنعت پتروشیمی