دگردیسی بازنمایی هویت شاهانه در پرتره های دوره زند و قاجار: خوانشی آیکونولوژیک با تکیه بر آرای اروین پانوفسکی

پیکره نگاری و پرتره شاهانه در تاریخ هنر ایران، فراتر از بازنمایی صرف چهره فرمانروایان، همواره ابزاری نمادین برای تثبیت اقتدار و مشروعیت سیاسی بوده است. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی دگردیسی بازنمایی هویت شاهانه در پرتره های دوره های زندیه و قاجاریه و تبیین نسبت میان زبان بصری این آثار و تحولات ایدئولوژیک و سیاسی هر دوره است. هدف پژوهش، تحلیل چگونگی صورت بندی هویت شاهانه در تصاویر رسمی این دو سلسله و نیز بررسی تاثیر ورود عکاسی بر این الگوی بازنمایی در عصر ناصری است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد آیکونولوژیک انجام شده و داده ها به شیوه کتابخانه ای گردآوری و بر اساس تحلیل کیفی نمونه های شاخص تصویری بررسی شده اند. یافته ها نشان می دهد که در دوره زندیه، هویت شاهانه عمدتا با تاکید بر وقار، اعتدال در آرایه ها و مشروعیت ایلیاتی و وکیل الرعایایی بازنمایی می شود؛ درحالی که در دوره قاجاریه، به ویژه در بازنمایی های آغازین، پرتره ها با تاکید بر شکوه نمادین، تجمل گرایی، زیورآلات و ارجاعات باستان گرایی، در خدمت بازتولید اقتدار سلطنتی و جبران بحران مشروعیت قرار می گیرند. همچنین با رواج عکاسی در عهد ناصری، تصویر شاه از الگوی آرمانی نقاشان فاصله گرفته و به سوی واقع گرایی و سندیت بصری متمایل می شود. درنتیجه دگردیسی پرتره شاهانه در این دو دوره را می توان بازتابی از تحول شیوه های مشروعیت یابی و بازتعریف هویت سیاسی در ایران دانست.

کلیدواژه ها:

پرتره شاهانه ، هویت شاهانه ، شمایل شناسی (آیکونولوژی) ، زندیه ، قاجاریه