انعکاس دین های ایران باستان در خمسه نظامی

بهره مندی از اسطوره ها، داستان ها و قهرمانان اساطیری ایرانی از دیرباز در ادب فارسی رواج داشته است و شاعران و نویسندگان با استفاده از این اشارات، مضامین گوناگونی را خلق کرده اند. در ایران شاعران بزرگی بوده اند که همه آنها به آیین نیاکان شان عشق می ورزیده و در لابه لای اشعارشان به این آیین های کهن اشاره کرده اند و مسلما یکی از علل جاودانگی آنان، توجه به ایران باستان و آداب و رسوم ملی شان بوده است. ترکیب هوشمندانه ابزارهای ادبی با عمق فرهنگی، کار را از یک اثر ساده به یک شاهکار تبدیل کرده است. نظامی نیز از این دسته شاعران ملی گرا است که با دقت زیاد در اشعارش می توان نمونه های زیادی از نشانه های اسطوره ای دین های ایرانی، پادشاهان و پهلوانان ملی را پیدا کرد که علاقه او به ایران و ایرانیان را نشان می دهد. نظامی تمام دنیا را تن و ایران را دل می داند و به این گفته خود افتخار می کند: همه عالم تن است و ایران دل نیست گوینده زین قیاس خجل نظامی به ایران باستان توجه ویژه ای داشته و برخی داستان هایش نیز در فضای ایران پیش از اسلام رقم خورده است. البته او به ایران باستان و اساطیر آن اشاره کرده، اما نه به عنوان یک پژوهشگر تاریخی، بلکه به عنوان یک شاعر حکیم که از این عناصر برای بیان مفاهیم اخلاقی و پیشبرد داستان هایش استفاده می کند. با این حال در این مقاله سعی شده نشانه هایی از آیین های ایران کهن یعنی میتراییسم یا مهرپرستی، زرتشتی گری، زروانیسم و مانوی که به شکل خودآگاه یا ناخودآگاه در اشعار نظامی آمده، مورد بررسی قرار گیرد تا تفکرات او و اشعارش بهتر درک شود.

کلیدواژه ها:

میتراییسم ، زرتشتی گری ، زروانیسم ، مانوی ، نظامی