استعمار داده ها و حق تعیین سرنوشت فرهنگی ایران در عصر الگوریتم ها

پدیده غول های فناوری فراملی و الگوریتم های هوش مصنوعی تحت مالکیت آنها پرسش های بنیادینی را درباره حاکمیت ملی و حقوق فرهنگی کشورها مطرح ساخته است. این مقاله با هدف واکاوی چالش های فراروی حق تعیین سرنوشت فرهنگی ایرانیان در مواجهه با سلطه داده محور پلتفرم های بزرگ دیجیتال تدوین شده است. پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی اسناد حقوقی و سیاستی ایران شامل لایحه حمایت از داده ها و حریم خصوصی (۱۳۹۸)، «طرح هویت معتبر در فضای مجازی» (۱۳۹۸) و اسناد مرتبط با شبکه ملی اطلاعات (۱۳۹۵-۱۴۰۳) انجام شده است. چارچوب نظری بر مفهوم «استعمار داده ها» (Mejia and Couldry, ۲۰۲۴) و سرمایه داری نظارت (Zuboff, ۲۰۱۹) استوار است. یافته های پژوهش نشان می دهد غول های فناوری فراملی از طریق سه سازوکار استخراج کلان داده های رفتاری کاربران ایرانی، تحمیل الگوریتمی ارزش های فرهنگی و قطبی سازی هویتی حق تعیین سرنوشت فرهنگی ایران را به چالش می کشند. در سوی مقابل تحلیل اسناد حقوقی ایران نشان می دهد سیاست های داده گذاری محلی اگرچه با هدف حفظ حاکمیت داده طراحی شده اند اما فاقد تضمین های کافی برای حریم خصوصی شهروندان هستند. مقاله با معرفی مفهوم دیالکتیک سلطه و کنترل استدلال می کند که تهدید حق تعیین سرنوشت فرهنگی ایران نه تنها از سوی غول های فراملی بلکه از درون سازوکارهای کنترل داخلی نیز قابل پیگیری است. نتایج بر ضرورت تدوین راهبرد جامع حاکمیت داده تاکید دارد که ضمن صیانت در برابر سلطه خارجی شفافیت و حقوق شهروندان را نیز تضمین کند.

کلیدواژه ها:

استعمار داده ها ، حق تعیین سرنوشت فرهنگی ، سرمایه داری نظارتی ، حاکمیت داده ، هویت ایرانی