بازاندیشی مسئولیت مدنی در عصر هوش مصنوعی: رویکردی از منظر علوم انسانی دیجیتال

گسترش فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی و حضور فزاینده سامانه های هوشمند در عرصه های مختلف زندگی اجتماعی، اقتصادی و حقوقی، پرسش های بنیادینی را درباره چارچوب های سنتی مسئولیت مدنی مطرح ساخته است. سامانه هایی مانند مدل های زبانی بزرگ، تولیدکننده های تصویر و سایر ابزارهای مولد، قادرند بدون مداخله مستقیم انسانی محتوای نو تولید کنند. این ویژگی ها در کنار مزایای گسترده، چالش های حقوقی تازه ای به ویژه در حوزه مسئولیت مدنی ایجاد کرده است. در بسیاری از موارد، تعیین عامل زیان، تشخیص رابطه سببیت و انتساب مسئولیت در قبال خسارات ناشی از خروجی های تولیدشده توسط این سامانه ها با ابهام و پیچیدگی همراه است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از چارچوب مفهومی علوم انسانی دیجیتال، به بررسی چالش های مسئولیت مدنی ناشی از کاربرد هوش مصنوعی مولد می پردازد و ظرفیت های نظام حقوقی ایران را در مواجهه با این پدیده نوظهور تحلیل می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که ویژگی هایی همچون خودیادگیری الگوریتم ها، عدم شفافیت فرآیندهای تصمیم گیری و مشارکت چندگانه بازیگران فناوری، کارآمدی نظریه های سنتی مسئولیت مدنی، به ویژه نظریه تقصیر، را با چالش مواجه ساخته است. بر این اساس، پژوهش حاضر بر ضرورت بازاندیشی در چارچوب های حقوقی موجود و طراحی سازوکارهای نوین تنظیم گری تاکید می کند. از جمله راهکارهای پیشنهادی می توان به توسعه رویکرد مسئولیت عینی در حوزه فناوری های پرخطر، تقویت الزامات شفافیت الگوریتمی، توزیع مسئولیت میان بازیگران مختلف چرخه توسعه و بهره برداری از هوش مصنوعی و ایجاد نهادهای تخصصی نظارتی اشاره کرد. در نهایت، بهره گیری از رویکرد میان رشته ای علوم انسانی دیجیتال می تواند زمینه تدوین سیاست های حقوقی کارآمدتر برای تنظیم مسئولانه فناوری های هوش مصنوعی مولد و حمایت از حقوق زیان دیدگان را فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی ، علوم انسانی دیجیتال ، شفافیت الگوریتمی ، حقوق فناوری