فناوری و عدالت اداری: تحلیل تاثیر فناوری های نوین بر فرایندهای دادرسی دیوان عدالت اداری و تحقق اصول حقوق عمومی

گذار از دادرسی سنتی به دادرسی الکترونیک و هوشمند، پارادایم حاکم بر دیوان عدالت اداری را دگرگون ساخته است. اگرچه فناوری نویدبخش تسریع در رسیدگی هاست، اما ورود «منطق ریاضیاتی الگوریتم» به ساحت «منطق استدلالی حقوق»، چالش های بنیادینی را در زمینه تحقق عدالت ماهوی و حاکمیت قانون پدید آورده است. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی تاثیرات دوگانه فناوری های نوین بر «فرایندهای شکلی» و «اصول دادرسی منصفانه» در دیوان عدالت اداری و سنجش کفایت بستر قانونی موجود در ایران است. این مقاله با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و بررسی اسنادی، به آزمون سه فرضیه در خصوص کارایی، اصول دادرسی و وضعیت قانونی پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که فناوری های نوین در بعد شکلی، با تسهیل دسترسی و کاهش اطاله دادرسی، کارایی سیستم را ارتقا داده اند؛ اما در بعد ماهوی، استفاده از سامانه های هوشمند تصمیم یار به دلیل ماهیت غیرشفاف (جعبه سیاه) و خطر «سوگیری اتوماسیون»، اصول بنیادین دادرسی نظیر «حق بر توجیه رای»، «شفافیت» و «استقلال قضایی» را با چالش مواجه کرده است. افزون بر این، تحلیل ها حاکی از آن است که نظام حقوقی فعلی، به ویژه قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری، دچار «تاخر هنجاری» بوده و فاقد ظرفیت های لازم برای مدیریت چالش های اخلاقی، صیانت از داده ها و تضمین حقوق شهروندان در برابر تصمیمات الگوریتمی است. پژوهش حاضر نتیجه می گیرد که تحقق عدالت در عصر دیجیتال، مستلزم گذار از رویکرد صرفا ابزاری به فناوری و اصلاح قوانین جهت تضمین «نظارت انسانی معنادار» و «حق توضیح خواهی» در فرایندهای هوشمند است.

کلیدواژه ها:

دیوان عدالت اداری ، فناوری های نوین ، دادرسی هوشمند ، اصول دادرسی منصفانه ، شفافیت الگوریتمی ، حقوق اداری ایران