طراحی الگوی سیاستی برای حمایت از حقوق مالکیت فکری آثار هنری و خلاق ایرانی در مواجهه با هوش مصنوعی

پژوهش حاضر به بررسی چالش ها و ظرفیت های سیاست گذاری در حوزه حقوق مالکیت فکری آثار هنری و خلاق ایرانی در مواجهه با تحولات ناشی از هوش مصنوعی می پردازد. با گسترش کاربردهای هوش مصنوعی در تولید محتوا، آثار هنری و فرهنگی با تهدیداتی در زمینه اصالت مالکیت و حقوق پدیدآور مواجه شده اند؛ امری که ضرورت بازنگری در چارچوب های حقوقی و فرهنگی موجود را دوچندان کرده است. هدف اصلی این تحقیق طراحی الگویی سیاستی برای حمایت از حقوق مالکیت فکری در ایران است که بتواند ضمن حفظ هویت فرهنگی پاسخگوی چالش های فناورانه و حقوقی ناشی از هوش مصنوعی باشد. جامعه آماری پژوهش شامل ۲۰ نفر از خبرگان حوزه های حقوق مالکیت فکری، سیاست گذاری، فرهنگی، فناوری های نوین و صنایع خلاق بود که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. روش تحقیق به صورت کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون و تطبیق نظری انجام شد. ابتدا با مرور ادبیات و اسناد سیاستی داخلی و بین المللی، مجموعه ای از عوامل موثر شناسایی گردید. سپس با طراحی پرسشنامه طیف لیکرت و توزیع آن میان خبرگان، داده های میدانی گردآوری شد. تحلیل داده ها با استفاده از میانگین امتیازات و اولویت بندی عوامل صورت گرفت و در نهایت الگوی پیشنهادی تدوین شد. نتایج تحقیق نشان داد که حمایت از هنرمندان و میراث فرهنگی، شفافیت الگوریتم ها، مسئولیت پذیری شرکت ها و اقتباس از چارچوب های بین المللی مانند EU AI Act و توصیه نامه یونسکو مهم ترین عوامل کلیدی در طراحی سیاست های ملی هستند. در مقابل، قوانین داخلی موجود مانند قانون جرایم رایانه ای و قانون تجارت الکترونیک به دلیل پراکندگی و ضعف ساختاری از نظر خبرگان اهمیت کمتری داشتند. همچنین روشن شد که ابعاد فرهنگی و اخلاقی در نگاه خبرگان برتر از ابعاد صرفا قانونی داخلی قرار گرفته اند و ایران نیازمند تدوین چارچوبی جامع، چندلایه و بومی است که بتواند میان نوآوری فناورانه، حمایت فرهنگی و انطباق با استانداردهای جهانی تعادل برقرار کند.

کلیدواژه ها:

مالکیت معنوی ، هوش مصنوعی ، حقوق مالکیت معنوی ، طراحی الگوی سیاستی