تبین مولفه های اخلاق ارتباطی در شبکه های اجتماعی از منظر قرآن کریم

گسترش شبکه های اجتماعی مجازی ماهیت ارتباطات انسانی را دگرگون کرده و پرسش های اخلاقی تازه ای درباره نحوه صحیح تعامل، انتشار محتوا و مواجهه با دیگران در این فضا پدید آورده است. در کنار نظریه های نوین اخلاق ارتباطات مانند اخلاق گفتمانی هابرماس و اصول نتیکت، قرآن کریم به عنوان منبعی اصیل اصول متعددی برای تنظیم اخلاقی گفتار و ارتباط میان فردی عرضه کرده که با وجود نزول در بستری غیر دیجیتال از ظرفیت تطبیق با فضای ارتباطات مجازی برخوردارند. هدف پژوهش حاضر، تبیین مولفه های اخلاق ارتباطی در قرآن کریم و تطبیق آنها با چالش های اخلاقی شبکه های اجتماعی و نظریه های علمی ارتباطات است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای آیات مرتبط با گفتار، شهادت، غیبت و حریم خصوصی در کنار تفاسیر معتبر و پیشینه پژوهشی حوزه اخلاق رسانه است. یافته ها نشان می دهد قرآن کریم مولفه هایی مانند صدق در گفتار، تبیین و راستی آزمایی خبر پیش از انتشار، پرهیز از غیبت و تجسس، پرهیز از تهمت و اشاعه فحشا، به کارگیری کلام نیکو، پرهیز از تمسخر و القاب زشت، رعایت حریم خصوصی دیگران و اعتدال در گفتار را به عنوان اصول اخلاق ارتباطی معرفی می کند که با مولفه های اخلاق گفتمانی هابرماس از جمله صداقت، صحت و درستی گفتار و نیز با اصول نتیکت و شهروندی دیجیتال همپوشانی معناداری دارد. نتیجه گیری پژوهش آن است که آموزه های قرآنی چارچوبی جامع، پیشگیرانه و مبتنی بر مسئولیت پذیری درونی برای اخلاق ارتباطی در فضای مجازی فراهم می آورند که می تواند مکمل رویکردهای صرفا حقوقی و فنی مدیریت محتوا در شبکه های اجتماعی باشد. بر این اساس پیشنهاد می شود برنامه های سواد رسانه ای و اخلاق دیجیتال مبتنی بر این مولفه ها طراحی و اثربخشی آنها بررسی شود.

کلیدواژه ها:

اخلاق ارتباطی ، شبکه های اجتماعی ، قرآن کریم ، صدق ، تبین ، غیبت ، حریم خصوصی ، اخلاق دیجیتال