دوگانگی حقوقی تفاهم نامه اسلام آباد؛ واکاوی ماهیت و آثار آن در پرتو کنوانسیون ۱۹۶۹ وین

تفاهم نامه اسلام آباد (۱۷ ژوئن ۲۰۲۶) که با میانجیگری پاکستان و حمایت قطر، مصر و ترکیه میان ایران و آمریکا منعقد شد، سندی چهاردهماده ای است که آتش بس دائمی، بازگشایی تنگه هرمز و چارچوبی برای مذاکرات نهایی را ترسیم می کند. با این حال ماهیت حقوقی این سند - معاهده ای الزام آور یا موافقت نامه ای غیر الزام آور - از زمان امضا محل مناقشه بوده است. این پژوهش با روش تحلیلی توصیفی و با تکیه بر قواعد عرفی حقوق معاهدات در کنوانسیون ۱۹۶۹ وین به ویژه معیار قصد ایجاد تعهد حقوقی (ماده ۲)، به واکاوی این دوگانگی می پردازد. یافته ها نشان می دهد که این تفاهم نامه به دلیل انتخاب عمدی عنوان «یادداشت تفاهم»، فقدان تشریفات معاهداتی، ارجاع تعهدات نهایی به توافقی آینده با قطعنامه شورای امنیت، و اظهارات مقامات دو کشور، در زمره موافقت نامه های غیر الزام آور قرار دارد. با این حال برخی تعهدات آن – به ویژه تعهد به عدم توسل به زور - به دلیل هم پوشانی با قواعد آمره از جمله ماده (۴۲) منشور ملل متحد، واجد آثار حقوقی مستقل از ماهیت غیر الزام آور سند هستند. نقض های آمریکا کمتر از یک ماه پس از امضا و شکایت ایران به شورای امنیت، نشان دهنده تلاش ایران برای بار حقوقی دادن به این سند و بهره گیری از ظرفیت قواعد آمره است؛ درسی که از تجربه برجام در موافقت نامه های غیر معاهده ای قابل استخراج است.

کلیدواژه ها:

تفاهم نامه اسلام آباد ، کنوانسیون ۱۹۶۹ وین ، حقوق معاهدات ، قواعد عرفی