مرور نظام مند کاربردها، اثربخشی مداخلات و چالشهای اخلاقی هوش مصنوعی در سلامت روان کودکان و نوجوانان

شیوع اختلالات سلامت روان در کودکان و نوجوانان رو به رشد دارد و دسترسی به خدمات تخصصی در بسیاری از نقاط جهان همچنان ناکافی است. بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت نزدیک به ۱۴ درصد از افراد ۱۰ تا ۱۹ ساله با نوعی اختلال روانی تشخیص پذیر زندگی می کنند (World Health Organization, ۲۰۲۱). در سال های اخیر فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی به عنوان راهکاری بالقوه برای غربالگری، تشخیص، مداخله و پایش این مشکلات مطرح شده اند. با این حال، تصویر روشنی از کاربردهای واقعی، میزان اثربخشی و ملاحظات اخلاقی این فناوری ها در گروه سنی زیر ۱۹ سال وجود ندارد. هدف این مرور نظام مند، جمع بندی یافته های موجود درباره کاربردهای هوش مصنوعی، شواهد اثربخشی، چالش های اخلاقی و شکاف های پژوهشی در حوزه سلامت روان کودکان و نوجوانان بوده است. جست وجو در پایگاه های PubMed، PsycINFO، Scopus، Web of Science و IEEE Xplore برای مقالات انگلیسی زبان منتشر شده بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ انجام شد. مطالعات تجربی، شبه تجربی و ترکیبی که ابزارهای هوش مصنوعی را برای غربالگری، تشخیص یا درمان مشکلات هیجانی - رفتاری در افراد زیر ۱۹ سال به کار برده بودند وارد شدند. ارزیابی خطر سوگیری با ابزارهای متناسب با طرح مطالعه صورت گرفت و یافته ها به صورت سنتز روایتی ترکیب شدند. از ۲۴۱۸ رکورد اولیه، ۴۷ مطالعه معیارهای ورود را داشتند. کاربردها در پنج دسته اصلی قرار گرفتند: چت بات های حمایتی، سامانه های یادگیری ماشین برای تشخیص و پیش بینی، فنوتیپ سازی دیجیتال، بازی های جدی و واقعیت مجازی مبتنی بر هوش مصنوعی و ابزارهای پردازش زبان طبیعی. مداخلات مبتنی بر چت بات و بازی های جدی بهبودهای متوسطی در نشانه های اضطراب و افسردگی نشان دادند (اندازه اثر بین ۰.۶۸ تا ۰.۳۰). هر چند ناهمگنی طرح ها و کوتاهی دوره پیگیری، استحکام شواهد را محدود می کند. چالش های اخلاقی نیز در چهار محور اصلی شناسایی شدند: شفافیت الگوریتم ها و تورش داده ها، رضایت آگاهانه و استقلال کودک، حریم خصوصی داده های رشدی و تاثیر بر رابطه درمانی. در مجموع، هوش مصنوعی ظرفیت قابل توجهی برای گسترش دسترسی به خدمات سلامت روان کودکان و نوجوانان دارد اما فاصله میان وعده های فناورانه و شواهد علمی هنوز زیاد است. پژوهش های آینده باید بر کارآزمایی های کنترل شده با پیگیری طولانی مدت، توجه به تنوع فرهنگی و اقتصادی و تدوین چارچوب های اخلاقی ویژه این گروه سنی متمرکز شوند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، سلامت روان ، کودکان ، نوجوانان ، مرور نظام مند