مطالعه و بررسی حضور ادبیات کودک و نوجوان در کتاب های درسی دوره متوسطه: الگوها و پیامدها

ادبیات کودک و نوجوان، نوشته ها و سروده هایی هستند که ارزش ادبی یا هنری دارند و مخاطب آن کودکان و نوجوانان هستند. این ادبیات شامل بخشی از فرهنگ عامه همچون لالایی، متل و قصه و هم بخش آثاری همچون داستان، شعر و نمایشنامه که توسط شاعران و نویسندگان است. این پژوهش با هدف تحلیل الگوی بهره گیری از ادبیات کودک و نوجوان در کتاب های درسی دوره متوسطه اول و دوم (پایه های هفتم تا دوازدهم) انجام شده است. روش پژوهش، تحلیل محتوای کمی و کیفی بود که بر بررسی میزان حضور، توزیع در پایه های مختلف، تنوع گونه های ادبی و شناسایی نویسندگان و شاعران غالب تمرکز داشت. حضور ادبیات کودک و نوجوان در کتاب های درسی نامتوازن است؛ به طوری که در دوره دوم متوسطه نسبت به دوره اول سه برابر بیشتر بوده و محتوا عمدتا در دروس فارسی و علوم و فنون ادبی متمرکز است. بخش قابل توجهی از محتوا (۵۷٪) در حاشیه کتاب ها قرار دارد. در بخش نویسندگان، علی شریعتی و نادر ابراهیمی در صدر قرار دارند و پنجاه داستان فاقد نویسنده مشخص هستند؛ همچنین تنها سه نویسنده خارجی معرفی شده اند. در بخش شاعران، غلبه شدید شعر کلاسیک با سهم اندک شاعران معاصر (مانند قیصر امین پور) و غیبت کامل شاعران زن مشهود است. این الگوها با نیازهای رشدی نوجوانان در تضاد بوده و پیامدهای فرهنگی- آموزشی نامطلوبی مانند ترویج کلیشه های جنسیتی، محدودیت در دیدگاه جهانی و فاصله گرفتن از زبان و ادبیات معاصر را به همراه دارد. درنتیجه، لزوم بازنگری ساختاری در برنامه درسی ادبیات و پیشنهاداتی برای ایجاد تعادل در توزیع محتوا، افزایش تنوع گونه ای، تقویت ادبیات معاصر و جهانی، و رفع نابرابری جنسیتی را آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

ادبیات کودکان و نوجوانان ، کتاب های درسی ، مقطع متوسطه ، داستان ، شعر