برساخت هویت مکانی در دیالکتیک میان بافت قدیم و جدید شهری (مورد مطالعه: شهر جهرم)

شهرهای ایران، صحنه هم زیستی و تقابل بافت های تاریخی و فضاهای مدرن شهری هستند که هر یک سازوکاری متمایز برای برساخت هویت مکانی ساکنان خود به کار می گیرند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی دیالکتیک برساخت هویت مکانی در این دو نوع بافت شهری، در شهر جهرم به عنوان نمونه ای کانونی متمرکز شده است. چارچوب نظری پژوهش، تلفیقی بدیع از سه گانه «تولید فضا»ی هانری لوفور، نظریه «بازاندیشی و هویت در مدرنیته متاخر» آنتونی گیدنز، و نظریه «دلبستگی به مکان/بی مکانی» ادوارد رلف است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با روش تحلیل تماتیک بازتابی براون و کلارک انجام شده است. داده ها از طریق ۲۲ مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته با ساکنان بافت قدیم (محلات گازران و سنگان) و بافت جدید (شهرک ها و مناطق ویلاسازی) و نیز مشاهده میدانی گردآوری شد. یافته ها چهار تم اصلی را آشکار ساخت: (۱) «کوچه، حیاط دوم ما بود»: سیالیت مرزهای فضایی در بافت قدیم در برابر انقباض در قلمرو خصوصی بافت جدید؛ (۲) «بوی نون تنوری و صدای اذون»: غنای منظر حسی در بافت قدیم در برابر فقر حسی بافت جدید؛ (۳) «اصالت با این محله س»: هویت محول و مبتنی بر تبار در برابر هویت اکتسابی و پروژه ای؛ و (۴) «دلم جای دیگه س، خونه م اینجاست»: هویت دوپاره و مذاکره بر سر ریشه ها در میان مهاجران از بافت قدیم به جدید. نتایج نشان می دهد که دیالکتیک این دو بافت، به شکل گیری «تاکتیک های هویتی» در میان مهاجران انجامیده است: آن ها از یک سو با «خصوصی سازی مناسک» (بازتولید آیین های سنتی در خلوت خانه های مدرن) در پی حفظ تعلق پیشین هستند، و از سوی دیگر هویتی «ترکیبی-بازاندیشانه» را در بستر جدید برمی سازند. این پژوهش ضمن بسط نظریه تولید فضای لوفور در بستر شهری ایران، بر ضرورت «برنامه ریزی شهری حساس به هویت» در شهرهای میانه اندام تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

هویت مکانی ، دیالکتیک فضایی ، بافت قدیم ، بافت جدید ، تولید فضا ، دلبستگی به مکان ، بی مکانی ، جهرم