گذار از خاک به شهر: پدیدارشناسی تجربه زیسته کشاورزان جهرم در تغییر کاربری اراضی کشاورزی به ویلا، مسکونی، تجاری و معابر شهری

تغییر کاربری اراضی کشاورزی به کاربری های شهری، فرایندی جهانی با پیامدهای عمیق انسانی است که در ادبیات موجود عمدتا از منظر حقوقی، اقتصادی یا برنامه ریزی شهری تحلیل شده است. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این شکاف، بر شهر جهرم (فارس) به عنوان یک باغ شهر تاریخی با نرخ بالای تغییر کاربری اراضی متمرکز شده است. چارچوب نظری پژوهش، تلفیقی نوآورانه از سه سنت نظری است: پدیدارشناسی سوگ مکانی (ادوارد رلف و موریس مرلوپونتی) برای فهم تجربه بدنی-حسی فقدان زمین، اقتصاد سیاسی سلب مالکیت (دیوید هاروی و کارل پولانی) برای واکاوی روایت کشاورزان از نیروهای ساختاری موثر بر این تغییر، و بریکولاژ هویتی (آنتونی گیدنز و کلود لوی-استروس) برای تحلیل چگونگی بازسازی «خود» پس از این گسست سرگذشتی. این مطالعه با رویکرد کیفی و راهبرد پدیدارشناسی هرمنوتیک (ون منن) انجام شد. داده ها از طریق ۲۲ مصاحبه عمیق پدیدارشناسانه و ۹ مورد قدم زنی همراه با کشاورزان (در مکان های ازدست رفته) گردآوری و با روش تحلیل تماتیک بازتابی (براون و کلارک) تحلیل شد. چهار تم اصلی از دل داده ها پدیدار گشت: (۱) «عطر سوخته شکوفه ها»: بقای نخلستان در تن، حواس و رویاها (مفهوم پردازی «حضور غایب»)؛ (۲) «خشکسالی و دلال، دو لبه یک قیچی»: روایت دوگانه کشاورزان از «قربانی شدن» و «عامل بودن» در فرایند از دست دادن زمین؛ (۳) «نخل تزئینی در حیاط ویلا»: راهبردهای بریکولاژ هویتی شامل نمادنگهداری مادی، پناه بردن به واژگان کشاورزی (پناهگاه زبانی) و ابداع هویت های میانه (باغدار بازنشسته)؛ و (۴) «من زمین ندارم، ولی هنوز باغدارم»: دوپارگی هویتی و نوسان مداوم میان سوگ، پذیرش و مقاومت. یافته ها نشان می دهند که کشاورز جهرمی را می توان در قالب تیپ ایده آل «باغبان بی باغ» (Gardener without Garden) فهمید: انسانی که زمینش را از دست داده، اما زمین، او را از دست نداده است. این پژوهش، با معرفی مفاهیم «حضور غایب»، «پناهگاه زبانی» و «باغبان بی باغ»، سهمی نظری در بسط ادبیات پدیدارشناسی مکان، اقتصاد سیاسی زمین و جامعه شناسی هویت ایفا می کند و دلالت هایی برای سیاست گذاری «حساس به معنا» در حوزه تغییر کاربری اراضی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

تغییر کاربری اراضی ، پدیدارشناسی ، سوگ مکانی ، بریکولاژ هویتی ، جهرم