نقش عقلانیت مصلحت محور در شکل گیری تمدن نوین اسلامی

مسئله اساسی این پژوهش، بررسی نقش عقلانیت مصلحت محور در فرآیند شکل گیری تمدن نوین اسلامی و تبیین ظرفیت های آن در مواجهه با چالش های پیچیده و متغیر جهان معاصر است. با توجه به تحولات گسترده اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در جوامع اسلامی، نیاز به الگویی از عقلانیت که ضمن پایبندی به اصول ثابت دینی، توانایی تشخیص مصالح، اولویت بندی مسائل و مدیریت واقعیت های نوپدید را داشته باشد، به عنوان یک ضرورت تمدنی مطرح می شود. هدف اصلی پژوهش، تحلیل مبانی نظری عقلانیت مصلحت محور و تبیین کارکردهای آن در سطوح کلان تمدن سازی اسلامی، به ویژه در حوزه های سیاست گذاری، نظام اجتماعی و مدیریت فرهنگی است. این پژوهش با بهره گیری از روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا به منابع کتابخانه ای، به تحلیل متون دینی، اصول فقهی مرتبط با مصلحت و مقاصد شریعت، و دیدگاه های اندیشمندان اسلامی کلاسیک و معاصر می پردازد. داده ها از طریق مطالعه اسنادی گردآوری شده و با رویکردی تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که عقلانیت مصلحت محور، به عنوان الگویی درون دینی از عقلانیت، ظرفیت آن را دارد که پیوندی موثر میان نصوص شرعی، مقاصد شریعت و نیازهای واقعی جامعه اسلامی برقرار کند. این نوع عقلانیت با تاکید بر سنجش پیامدها و توجه به مصالح عمومی، زمینه اجتهاد پویا، کارآمدی نظام تصمیم گیری و انسجام اجتماعی را فراهم می سازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که به کارگیری عقلانیت مصلحت محور در عرصه های مختلف اجتماعی و تمدنی، نه تنها با اصول شریعت اسلامی تعارضی ندارد، بلکه یکی از پیش شرط های اساسی تحقق، پویایی و پایداری تمدن نوین اسلامی به شمار می آید و می تواند به عنوان چارچوبی راهبردی در مسیر تمدن سازی اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

عقلانیت ، مصلحت ، تمدن ، تمدن نوین اسلامی