تحلیل تطبیقی مبانی و حدود حمایت از غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه از منظر فقه اسلامی با رویکرد انتقادی به گفتمان حقوق بشر غربی–آمریکایی

حقوق بشر و به ویژه حقوق بشردوستانه در مخاصمات مسلحانه، از جمله مباحث بنیادینی است که هم در سنت فقهی اسلامی و هم در اسناد بین المللی معاصر مورد توجه قرار گرفته است. با وجود تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸ و توسعه ادبیات حقوق بشردوستانه، چالش هایی جدی در باب استانداردهای دوگانه و کاربست گزینشی این مفاهیم در گفتمان غربی–آمریکایی مطرح شده است. در این میان، بررسی مبانی و حدود حمایت از غیرنظامیان در جنگ از منظر فقه اسلامی می تواند افق های نوینی در تحلیل نظری و انتقادی این مسئله بگشاید. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر منابع معتبر فقهی و ادله نقلی و تاریخی، به تحلیل تطبیقی مبانی، قلمرو و ضمانت اجرای حمایت از غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه از دیدگاه فقهای اسلامی پرداخته و در عین حال، با نقدی روشمند بر گفتمان حقوق بشر غربی–آمریکایی ارائه نموده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که اصل مصونیت غیرمقاتلان، قاعده تفکیک میان رزمندگان و غیررزمندگان، و ممنوعیت تعرض به زنان، کودکان، سالخوردگان و سایر افراد فاقد نقش رزمی، از اصول مستقر و مورد وفاق در فقه اسلامی است. ملاک بنیادین در مشروعیت هدف قرار دادن اشخاص در جنگ، «مقاتل بودن» و مشارکت مستقیم در عملیات خصمانه است، نه صرف انتساب دینی یا هویتی. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نظام حقوقی اسلام، با اتکا بر مبانی کرامت ذاتی انسان و مسئولیت مداری اخلاقی در جنگ، چارچوبی منسجم و پیشینی برای حمایت از غیرنظامیان ارائه کرده است؛ چارچوبی که در مواردی فراتر از استانداردهای مدرن حقوق بشردوستانه رفته و در عین حال، نسبت به کاربست ابزاری و سیاسی حقوق بشر در عرصه بین الملل رویکردی انتقادی دارد.

کلیدواژه ها:

حقوق بشردوستانه ، غیرنظامیان ، مخاصمات مسلحانه ، فقه اسلامی