سبک شناسی رمان دایی جان ناپلئون در سه سطح محتوایی، ادبی و زبانی

رمان دایی جان ناپلئون نوشته ایرج پزشکزاد از برجسته ترین آثار طنزآمیز معاصر ایران است که با وجود پژوهش های پراکنده درباره آن، مطالعه ای نظام مند در سه سطح زبانی، فکری و ادبی سبک شناختی (جامع) درباره آن صورت نگرفته است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل ویژگی های سبکی این اثر در سه قلمرو زبانی، محتوایی و ادبی انجام شده است. این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه بررسی کتابخانه ای متن کامل رمان چاپ صفی علیشاه (۱۳۴۹) و تطبیق آن با مبانی نظری سبک شناسی صورت گرفته است. داده ها از طریق مطالعه دقیق، واژگان، ترکیبات، آرایه های ادبی و درون مایه های اصلی استخراج و سپس در سه محور اصلی طبقه بندی و تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که در سطح زبانی پزشکزاد با بهره گیری از نظام عناوین و القاب، بازنمایی سلسله مراتب اجتماعی، واژگان کهن، وام واژه های فرانسوی و عربی و نیز تکیه کلام های عامیانه و سوگندهای مذهبی زبانی چندلایه و بازنماینده فرهنگ دوره گذار آفریده است. در سطح فکری سه جریان اصلی بازشناخته شد: توصیف انتقادی زندگی اشرافی رو به زوال، توهم توطئه انگلیسی با محوریت دیالوگ «کار، کار انگلیس است»، و نشانه های تجدد و نوگرایی تحصیل دختران نهادهای مدرن (حکومتی). در سطح ادبی، کنایه به عنوان فراگیرترین و موثرترین شگرد سبکی عمل کرده و در کنار تشبیهات زنده و اغراق های موزون ساختار طنزی را پدید آورده که هم خنده آفرین و هم تامل برانگیز است. در نتیجه آنچه دایی جان ناپلئون را در زمره شاهکارهای نثر طنزآمیز ایران قرار می دهد انسجام دیالکتیکی سه لایه زبانی، فکری و ادبی است. پزشکزاد با آگاهی از کارکرد طنز و نقد اجتماعی اثری خلق کرده که ضمن سادگی ظاهری ساختاری پیچیده و معنی ساز دارد و همچنان پس از نیم قرن موضوع پژوهش های متعدد قرار می گیرد. این رمان را می توان الگویی کم نظیر از تلفیق فرم و محتوا در ادبیات داستانی معاصر ایران به شمار آورد.

کلیدواژه ها:

سبک شناسی ، دایی جان ناپلئون ، ایرج پزشکزاد ، توهم توطئه ، طنز اجتماعی