نقش شاعران شیعه در تکوین هویت دینی در دوره صفویه

دوره صفویه یکی از مهمترین دوره های تاریخ ایران در شکل گیری و تثبیت تشیع و گسترش مولفه های فرهنگی و اجتماعی هویت شیعی به شمار می رود. در این میان شعر فارسی به عنوان یکی از مهمترین عرصه های تولید و انتقال معنا در بازنمایی مفاهیم و نمادهای دینی نقش قابل توجهی داشته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش شاعران شیعه در تکوین هویت دینی در دوره صفویه انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که شاعران شیعه این دوره از چه طریق و با استفاده از چه مولفه هایی در بازنمایی و بازتولید هویت دینی شیعی مشارکت کرده اند. پژوهش با رویکرد توصیفی تحلیلی و روش تحلیل کیفی مضمون انجام شده و اشعار شاعران شیعه دوره صفویه با تمرکز بر مضامین مرتبط با اهل بیت (ع)، امامت، ولایت، عاشورا، شهادت، منقبت، سوگ سرایی آیین های شیعی و مرزبندی های هویتی بررسی شده است. یافته های پژوهش در ده مقوله اصلی سازمان یافت: بازنمایی اهل بیت (ع) و امامت، ولایت و تثبیت هویت شیعی، عاشورا، شهادت و شکل گیری حافظه جمعی، مدح و منقبت ائمه (ع) و تولید الگوهای دینی، سوگ سرایی و آیین های شیعی، مرزبندی هویتی میان «خود» و «دیگری»، تقویت احساس تعلق جمعی و انسجام مذهبی، شاعر به عنوان کنشگر فرهنگی، شعر به عنوان ابزار انتقال مفاهیم تشیع و شعر شیعی و تثبیت هویت دینی در عصر صفوی. نتایج نشان می دهد که شعر شاعران شیعه تنها بازتاب باورهای مذهبی موجود نبود، بلکه از طریق بازنمایی شخصیت ها و ارزش های مشترک، عاطفی سازی آموزه های اعتقادی، بازسازی حافظه عاشورا، پیوند با آیین های مذهبی، ایجاد مرزهای هویتی و تقویت احساس تعلق جمعی در فرایند بازتولید معانی هویت دینی مشارکت داشت.

کلیدواژه ها:

شاعران ، شیعه ، دوره صفویه ، هویت ، دینی ، تشیع ، شعر فارسی ، بازنمایی فرهنگی ، هویت اجتماعی ، اهل بیت(ع) ، حافظه جمعی ، فرهنگ شیعی