بازنمایی سیمای حضرت رضا (ع) در شعر دعبل و ملک الشعرای بهار؛ مطالعه ای تطبیقی در قصیده «مدارس آیات» و قصیده بمباران حرم رضوی

حضرت علی بن موسی الرضا (ع) از شخصیت های محوری فرهنگ و ادبیات شیعی است که سیمای او در دوره های مختلف تاریخی، متناسب با زمینه های اجتماعی فرهنگی و سیاسی هر دوره صورت های گوناگونی یافته است. شعر رضوی در ادبیات عربی و فارسی از جمله حوزه هایی است که در آن فضائل غربت، شهادت، کرامت و جایگاه قدسی امام رضا (ع) بازتاب یافته است. پژوهش های پیشین نیز نشان داده اند که شعر دعبل به ویژه قصیده تایید، از مهم ترین متون شعر شیعی در بازنمایی اهل بیت (ع) و مضامین مرتبط با امام رضا (ع) است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی سیمای حضرت رضا (ع) در قصیده مدارس آیات دعبل خزاعی و قصیده ملک الشعرای بهار درباره بمباران حرم رضوی به شیوه توصیفی - تحلیلی و با بهره گیری از تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. در این بررسی مولفه های اصلی بازنمایی شخصیت حضرت رضا (ع) از جمله قداست و امامت، شهادت، غربت، مظلومیت حرم و آستان قدسی، پناه دهی به مظلومان، دفاع از دین، پیوند با کربلا، امید به رهایی و مواجهه با تجاوز بیگانه استخراج و مقایسه شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که در قصیده دعبل، سیمای حضرت رضا (ع) عمدتا در قالب امام شهید و غریب در طوس و در امتداد تاریخ رنج و مظلومیت اهل بیت (ع) شکل می گیرد. در مقابل، بهار ضمن حفظ هسته قدسی و مظلومانه این تصویر آن را به زمینه تاریخی و اجتماعی روزگار خود پیوند می دهد و حرم رضوی را به کانونی برای بازنمایی مظلومیت مردم، پناه جویی، دفاع از دین و اعتراض به تجاوز بیگانه تبدیل می کند. از این رو تفاوت اساسی دو شاعر نه در اصل تقدس، امامت و مظلومیت حضرت رضا (ع)، بلکه در گستره و کارکرد این تصویر است؛ به گونه ای که امام غریب در شعر دعبل در شعر بهار به امام شهید غریب و پناه مظلومان و نماد مقاومت دینی در برابر تجاوز گسترش می یابد.

کلیدواژه ها:

حضرت رضا (ع) ، دعبل خزاعی ، ملک الشعرای بهار ، مدارس آیات ، حرم رضوی ، غربت ، مظلومیت ، بازنمایی ، ادبیات تطبیقی