جلوه های رمزی ماه در مثنوی معنوی مولانا خوانشی نمادشناختی

این پژوهش با عنوان «جلوه های رمزی ماه در مثنوی معنوی مولانا خوانشی نمادشناختی در پی آن است که نشان دهد چگونه نماد ماه) از سطح یک پدیده ی طبیعی و نجومی فراتر رفته و در نظام فکری و معنایی مثنوی، به عنصری فرهنگی، عرفانی و معرفتی بدل می شود. در این تحقیق، ابتدا مفهوم و کارکرد نماد در بستر اندیشه و ادبیات تبیین می گردد تا روشن شود که نماد ابزاری صرف برای تزیین نیست بلکه زبانی ثانویه برای بیان حقایق عمیق روحی و متافیزیکی است. نماد، در نگاه کلی توانایی انتقال معناهایی فراتر از خود را دارد و از رهگذر پیوند دادن جهان محسوس با جهان معقول، تعادل روانی، اجتماعی و حتی کیهانی را در ذهن انسان برقرار می کند. در این چارچوب ماه) یکی از کهن ترین و پویاترین نمادهای بشری است که در اساطیر و آیین های باستانی در پیوند با مفاهیمی چون پاکی، باروری، حیات، نظم کیهانی و قدرت آسمانی جایگاه ویژه ای داشته است. با ورود این نماد به حوزه ی تفکر عرفانی به ویژه در آثار مولانا ماه معنایی تازه می یابد و به نشانه ای از تجلی الهی انسان، کامل و حقیقت مطلق تبدیل می شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد نشانه معناشناسی، جلوه های گوناگون این نماد را در مثنوی معنوی بررسی کرده است. تحلیل ابیات نشان می دهد که مولانا از نماد ماه در سطوح مختلف بهره می گیرد گاه آن را معیار و مقیاس شناخت و بینش می داند تمایز اصل و عکس، یا ماه آسمان و ماه در جویبار گاه به آن بعدی اخلاقی و تربیتی می بخشد در تمثیل قرص ماه و راست گردانی نگاه، گاه آن را نشانه ای الهی و قرآنی می سازد در تصویر قمر و نور هدایت، گاه در قلمرو عشق و زیبایی به کار می گیرد در تشبیه معشوق و محبوب به ماه تمام و در نهایت در سطحی عمیق تر آن را تمثیلی از انسان کامل و تجلی صفات الهی می داند. نتیجه ی پژوهش نشان می دهد که مولوی از نماد ماه برای ترسیم نظامی پویا از معنا بهره می برد که در آن جهان بیرونی بازتابی از حقیقت درونی است. ماه پلی میان ظاهر و باطن، حس و معنا و کثرت و وحدت است؛ از این رو در مثنوی تنها یک تصویر شاعرانه نیست، بلکه جوهری زنده و چندوجهی است که سیر سلوک انسان از تاریکی جهل به روشنایی معرفت را باز می نماید. بدین سان نماد ماه به عنوان گره نمادی مرکزی اندیشه ی مولانا را در سه ساحت، عشق، معرفت و سلوک سامان می بخشد و نقش بنیادینی در شکل گیری زبان رمزی و جهان بینی عرفانی او ایفا می کند.

کلیدواژه ها:

مولانا ، مثنوی معنوی ، نماد ماه ، کارکرد نماد ، نشانه معناشناسی ، عرفانی