گفتمان، فضائل ولایت و انسان کامل در شعر و متون عرفانی فارسی و عربی

امام علی(ع) در اندیشه اسلامی صرفا شخصیتی تاریخی یا مذهبی، نیست بلکه یکی از مهمترین کانون های تولید معنا در سنت عرفانی و ادبی مسلمانان به شمار می آید. هرچند مسئله امامت در میان مذاهب اسلامی محل اختلاف بوده است، اما مطالعه آثار منظوم و عرفانی اهل سنت نشان می دهد که شخصیت امام علی (ع) همواره به عنوان سرچشمه ولایت، باطنی معرفت الهی، فتوت، عدالت، شجاعت و انسان کامل بازنمایی شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین سازوکارهای بازتولید مرجعیت معنوی امام علی (ع) در ادبیات منظوم و عرفانی اهل سنت انجام شده است. روش پژوهش از نوع کیفی و مبتنی بر تحلیل گفتمان انتقادی، تحلیل مضمون و مطالعه تطبیقی متون است. جامعه پژوهش شامل مهم ترین آثار منظوم و عرفانی فارسی و عربی از سده پنجم تا دوازدهم هجری است. یافته ها نشان می دهد که گفتمان عرفانی اهل سنت مستقل از منازعات کلامی درباره امامت، مرجعیت معنوی امام علی(ع) را از طریق سه سازوکار اساسی بازتولید کرده است؛ نخست بازنمایی امام به عنوان مظهر انسان کامل؛ دوم معرفی ایشان به عنوان سرچشمه سلسله های عرفانی و ولایت معنوی؛ و سوم تصویرسازی از امام علی (ع) به عنوان الگوی جامع فضائل اخلاقی و معرفتی. این فرایند موجب شکل گیری نوعی اجماع فرهنگی در جهان اسلام شده است که در آن امام علی(ع) به عنوان مرجع معنویت، عرفان و اخلاق فراتر از مرزهای مذهبی شناخته می شود. پژوهش حاضر نشان می دهد که ادبیات عرفانی اهل سنت یکی از مهم ترین بسترهای استمرار مرجعیت معنوی امام علی (ع) در تمدن اسلامی بوده است.

کلیدواژه ها:

امام علی (ع) ، ادبیات عرفانی ، شعر فارسی ، شعر عربی ، اهل سنت ، ولایت ، انسان کامل ، مرجعیت معنوی ، تحلیل گفتمان