مطالعه تطبیقی تئودیسه روایی در سرگذشت سیاوش شاهنامه و تورین تورامبار تالکین

داستان های اسطوره ای افزون بر کارکردهای هویت بخش و سرگرم کننده همواره بستری برای مواجهه با پرسش های بنیادین وجودی بشر بوده اند. در این میان «رنج بی گناهان» شاید درگیرکننده ترین معمای الهیاتی و اخلاقی است که در کالبد روایت های حماسی جان می گیرد. جستار پیش رو با نشاندن دو روایت هم ساخت اما ناهم فرجام در برابر یکدیگر یعنی سرگذشت سیاوش در شاهنامه ی فردوسی و ماجرای تورین تورامبار در افسانه های تالکین می کوشد از رهگذر خوانشی تطبیقی به این پرسش پاسخ دهد که این دو جهان داستانی، چه پاسخی به تئودیسه عدالت ورزی الهی در برابر رنج می دهند. چارچوب نظری این پژوهش بر مفهوم «تئودیسه روایی» استوار است؛ رویکردی که در آن خود سیر داستان و سرنوشت شخصیت ها جانشین استدلال های انتزاعی الهیاتی می شود و «عدالت» را نه در گفتار که در کردار روایت به نمایش می گذارد. تئودیسه ی روایی در این پژوهش نه صرفا به عنوان روش تحلیل که به مثابه ی کنشی زبانی در نظر گرفته می شود که هر روایت با آن افق پرسش از عدالت را دگرگون می سازد (ریکور، ۱۹۹۵، ص ۴۲). یافته ها نشان می دهد که در جهان ثنوی شاهنامه خون سیاوش به مثابه ی زخمی بر پیکره ی «آشا» (راستی و نظم) نیرویی فعال برای کین خواهی، بازآفرینی سیاسی و سرانجام ترمیم نظم گسسته شده برمی انگیزد؛ اما در جهان هبوط یافته ی تالکین مرگ تورین هیچ افق نوزایی ای نمی گشاید و رنج همچون زخمی التیام ناپذیر در دل تاریخ باقی می ماند. این دو روایت در نهایت دو امکان بنیادین انسان شناختی را تصویر می کنند؛ یکی باور به امکان تحقق عدالت در زمین تاریخ و دیگری وفاداری به سوگ بی پاسخ در جهانی که فیض در آن غایب است. پژوهش نشان می دهد که این دو پاسخ نه نافی یکدیگر که دو شکل زندگی در مواجهه با ناممکن تحقق کامل عدالت اند و ادبیات بزرگ به مدد ظرفیت چندصدایی خود بستری برای همزیستی این پاسخ های متضاد فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

سیاوش ، تورین تورامبار ، شاهنامه ، تالکین ، رنج بیگناهان ، تئودیسه روایی ، شکل های زندگی