بازشناسی شاهراه تهران سمنان «خراسان» در قرون متاخر اسلامی «با تکیه بر متون تاریخی و شواهد باستان شناسی»

شاهراه تهران سمنان (خراسان)، به عنوان یکی از مهم ترین راه های ارتباطی واقع در شرق استان تهران در طول قرون متاخر اسلامی، بخشی از مسیر جاده بزرگ ابریشم نیز به شمار می رفته است. ازاین رو، شناخت این شاهراه مهم ارتباطی تا چند دهه پیش عمدتا بر اشارات مختصری استوار بود که در متون تاریخی مرتبط با سده های سوم تا هفتم هجری ارائه شده بود. با گذشت زمان و حضور سیاحان اروپایی در ایران از آغاز قرون متاخر اسلامی و انتشار شمار قابل توجهی از سفرنامه ها، آگاهی و دانش موجود درباره این شاهراه نیز به تدریج افزایش یافت. بنابراین، با انجام بررسی های هدفمند باستان شناختی و مطالعه متون تاریخی می توان به شناختی کامل تر و موثق تر از موقعیت مکانی شاهراه مذکور و همچنین ابنیه و سازه های میان راهی واقع در امتداد آن، که به عنوان شواهد باستان شناختی قابل استناد هستند، دست یافت. ازاین رو، پژوهش حاضر با هدف مکان یابی دقیق، بررسی چرایی شکل گیری و تبیین کارکرد شاهراه مورد مطالعه انجام گرفته و در پی پاسخ گویی به پرسش های زیر است: نخست، عوامل اصلی شکل گیری و توسعه شاهراه تهران سمنان (خراسان) در ارتباط با قرون متاخر اسلامی چه بوده اند؟ و دوم، شاهراه تهران سمنان (خراسان) به همراه کدام یک از شاهراه های واقع در محدوده استان تهران، جزء مسیرهای «عتبات عالیات» محسوب می شده است؟ پژوهش حاضر به شیوه توصیفی تحلیلی انجام شده و گردآوری اطلاعات نیز از طریق مطالعه اسناد و منابع کتابخانه ای و انجام بررسی های باستان شناختی صورت گرفته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که عواملی همچون «موقعیت جغرافیایی»، «تجارت و بازرگانی» و، به ویژه، «سیاست و مذهب» در شکل گیری و توسعه این شاهراه مهم ارتباطی تاثیرگذار بوده اند.

کلیدواژه ها:

شاهراه ، تهران سمنان (خراسان) ، قرون متاخر اسلامی ، متون تاریخی ، شواهد باستان شناسی