تحلیل بسترها و پیامدهای بحران ریزگردها در استان خوزستان (امنیت زیست محیطی و توسعه پایدار در جمهوری اسلامی ایران)

امروزه، حکمرانی پایدار دولت ها به ویژه در حوزه محیط زیست، با تهدید های چندلایه و فزاینده ای روبه ­رو است. تغییرات اقلیمی، بحران های زیست بومی را در بسیاری از کشورها تشدید کرده که به طور هم زمان، هم ساختارهای امنیت و هم مسیرهای توسعه را تحت­تاثیر قرارمی دهند. استان خوزستان در ایران نیز به عنوان کانون برجسته ای از ظهور و تداوم این چالش ها است. پدیده انتشار ریزگردها در این استان، پیامد درهم تنیدگی عوامل اقلیمی، مداخلات ناسازگار انسانی و حکمرانی بخشی و ناپیوسته بر منابع پایه را نشان می دهد؛ بحرانی که ابعاد آن از محیط زیست فراتر رفته و توازن امنیتی و توسعه ای کشور را با پیامدهای راهبردی مواجه ساخته است. با وجود حجم گسترده پژوهش های فنی و اقلیمی، فقدان یک چارچوب جامع برای تبیین علل ریشه ای، فرآیندهای تداوم بخش و پیامدهای چندسطحی این بحران همچنان مشهود است. این پژوهش برمبنای رویکرد کیفی و روش شناسی داده بنیاد، در پی پاسخ به این پرسش اصلی است: مهم ترین مولفه های شکل گیری و استمرار بحران ریزگردها در استان خوزستان کدام اند و این چالش چه پیامدهایی برای امنیت زیست­بوم و الگوهای توسعه در سطوح محلی و ملی به­دنبال دارد؟ داده های موردنیاز از طریق تحلیل اسناد سیاستی و انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته با خبرگان محیط زیست و مدیران محلی گردآوری و در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. یافته ها نشان می دهد که تغییرات اقلیمی منطقه ای، مدیریت ناهماهنگ منابع آب و خاک و الگوهای بهره برداری ناپایدار، بستر اصلی شکل گیری بحران را فراهم کرده اند. این عوامل در کنار ناکارآمدی نهادی، تعارض منافع بین بخشی و ضعف در دیپلماسی محیط زیستی، یک چرخه خودتقویت کننده از بحران را ایجاد کرده اند. نوآوری اصلی این پژوهش، ارائه یک چارچوب مفهومی تلفیقی است که پیوند سلسله مراتبی بین علل، فرآیندها و پیامدها را نمایش داده و امکان بازتعریف منطق حکمرانی را در تمام چرخه بحران فراهم می کند. راهبردهای پیشنهادی بر محور هماهنگی سیاستی، تعمیق حکمرانی مشارکتی، فعال سازی دیپلماسی محیط زیست و تقویت تاب آوری جوامع بومی استوار است.

کلیدواژه ها:

ریزگردها ، استان خوزستان ، تغییرات اقلیمی ، تعارض نهادی ، حکمرانی مشارکتی ، نظریه داده بنیاد