بازی‎های نمایشی و پرورش هوش اخلاقی در کودکان: مرور نظام‎مند

مسئله اصلی این پژوهش، شکاف نظری و عملی موجود در زمینه چگونگی تاثیر بازی‎های نمایشی بر پرورش نظام‎مند هوش اخلاقی کودکان است. با وجود اشارات متعدد به ظرفیت این هنرها در متون تربیتی و روانشناسی، فقدان یک مدل عملیاتی یکپارچه که ابعاد، مولفه‎ها و سازوکارهای این رابطه را به طور شفاف تبیین کند، به‎وضوح احساس می‎شود. پرداختن به این شکاف از آن جهت حائز اهمیت است که می‎تواند مبنای علمی مستحکمی برای طراحی مداخلات آموزشی هدفمند در مدارس فراهم آورد و از اجرای سلیقه‎ای برنامه‎ها جلوگیری کند؛ چراکه در غیاب چنین مدلی، هرگونه بهره‎گیری از نمایش در آموزش اخلاق، مبتنی بر برداشت‎های شخصی خواهد بود و ارزیابی اثربخشی آن میسر نیست. چارچوب نظری این مطالعه، تلفیقی از نظریه‎های یادگیری اجتماعی، رویکرد مبتنی بر شایستگی و پارادایم کامپیوتر به مثابه کنشگر اجتماعی (CASA) است که نقش موقعیت‎های شبیه‎سازی‎شده را در درونی‎سازی ارزش‎ها برجسته می‎سازد. این پژوهش با به کارگیری روش مرور نظام‎مند کیفی و با تحلیل محتوای ۸۰ مطالعه منتخب از پایگاه‎های معتبر علمی در بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ انجام شد. داده‎ها با استفاده از چک‎لیست‎های استاندارد PRISMA و JBI گردآوری و سپس از طریق کدگذاری سه‎مرحله‎ای (باز، محوری و گزینشی) در چارچوب نظریه داده‎بنیاد و با کمک نرم‎افزار ATLAS.ti مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته‎های نهایی به استخراج یک مدل شش‎بعدی منجر شد که هسته مرکزی هوش اخلاقی پرورش یافته در بستر نمایش را تشکیل می‎دهد. این ابعاد عبارت است از: دیدگاه‎گیری (با شاخص‎های نقش‎پذیری و انعطاف شناختی که به کودک امکان می‎دهد موقعیت دیگران را درک کند)، همدلی (شامل رزونانس عاطفی، نگرانی دلسوزانه و کنش یاری‎گرانه که پاسخ‎دهی عاطفی به نیازهای دیگران را تسهیل می‎کند)، خودتنظیمی (مشتمل بر مهار تکانه، مدیریت هیجان و بازاندیشی که برای کنترل رفتار در موقعیت‎های نمایشی ضروری است)، وجدان و درونی‎سازی هنجار (شامل تکوین هنجار جمعی، مسئولیت‎پذیری و استدلال اخلاقی که به پذیرش درونی قواعد اخلاقی کمک می‎کند)، احترام و بردباری (با مولفه‎های کرامت و تنوع‎پذیری که مدارا در مواجهه با تفاوت‎ها را تقویت می‎نماید) و عدالت (دربرگیرنده عدالت توزیعی و رویه‎ای که انصاف در تخصیص منابع و رعایت رویه‎های عادلانه را مد نظر قرار می‎دهد). این مدل، نقشه راه عملیاتی ارزشمندی را در اختیار مربیان، برنامه‎ریزان درسی و روان‎شناسان مدرسه قرار می‎دهد تا با استفاده از ظرفیت بازی‎های نمایشی، به پرورش نظام‎مند شایستگی‎های اخلاقی در کودکان بپردازند و زمینه‎ساز رشد اجتماعی و عاطفی آنان در محیط‎های آموزشی باشند.

کلیدواژه ها:

بازی‎های نمایشی ، هوش اخلاقی کودک ، نظریه داده‎بنیاد ، تحلیل محتوای قیاسی ، دیدگاه‎گیری ، همدلی