نور و ظلمت و تجلی آن در معماری خانه های اصفهان از منظر شیخ اشراق

نور و ظلمت از دیرباز در حکمت و عرفان اسلامی از مفاهیم بنیادین در تبیین حقیقت و مراتب هستی بوده اند. در حکمت اشراق شیخ شهاب الدین سهروردی، نور حقیقتی اصیل و وجودی است و مراتب هستی بر اساس شدت و ضعف نور تبیین می شوند؛ در مقابل، ظلمت در نسبت با فقدان یا کاهش ظهور نور معنا می یابد. این مبانی فلسفی می تواند زمینه ای برای خوانش معنایی نور در معماری ایرانی - اسلامی فراهم آورد؛ به ویژه در خانه های تاریخی اصفهان که سازمان فضایی و عناصر معماری آن ها امکان شکل گیری کیفیت های متنوع روشنایی، نیمه روشنایی و تاریکی را فراهم کرده اند. مسئله پژوهش حاضر، چگونگی تفسیر این کیفیت های نوری و نسبت آن ها با مفاهیم نور و ظلمت در حکمت اشراق است. هدف پژوهش، شناسایی و تبیین مولفه های مرتبط با نور و ظلمت در خانه های تاریخی سبک صفوی اصفهان و تفسیر معنای آن ها بر اساس مبانی حکمت اشراق است. پژوهش با استفاده از روش هرمنوتیک انجام شده است؛ بدین گونه که ابتدا مولفه ها و کیفیت های نوری موجود در فضاها و عناصر معماری خانه های مورد مطالعه استخراج شده و سپس بر اساس مفاهیم نور، ظلمت، مراتب نور و نحوه ظهور و کاهش آن در حکمت اشراق تفسیر شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که حیاط مرکزی، ایوان، ارسی ها، پنجره های مشبک و سایر عناصر معماری، در کنار سازمان فضایی و توالی فضاهای روشن و تاریک، در شکل دهی به نظامی پیوسته از ظهور و کاهش نور نقش دارند. این کیفیت ها را می توان در چارچوب حکمت اشراق به عنوان زمینه ای برای تفسیر مراتب ظهور نور و گذار میان وضعیت های مختلف روشنایی و تاریکی در فضا خوانش کرد. بر این اساس، نور در خانه های تاریخی اصفهان صرفا عنصری عملکردی نیست، بلکه عاملی معناپرداز در سازمان دهی فضا و شکل گیری تجربه فضایی است و معماری این خانه ها ظرفیت بازتاب و تفسیر مفاهیم نور و ظلمت در حکمت اشراق را داراست.

کلیدواژه ها:

نور ، ظلمت ، معنا ، خانه تاریخی ، حکمت اشراق