تاریخ به مثابه استدلال کارکرد روایتهای تاریخی در منازعه ی کلامی ابن تیمیه در منهاج السنه

مسئله ی پژوهش حاضر بررسی کارکرد استدلالی روایت های تاریخی در منازعه ی کلامی ابن تیمیه در کتاب «منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه و القدریه» است. پرسش اصلی آن است که روایت های تاریخی مربوط به خلافت ابوبکر، جنگ های جمل و صفین و ادعای نص بر امامت علی (ع) در ساختار استدلالی ابن تیمیه چه نقشی بر عهده می گیرند و چگونه از سطح گزارش تاریخی به سطح داوری کلامی منتقل می شوند. پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد کارکردگرایانه انجام شده است. جامعه ی پژوهش کل متن چاپ محمد رشاد سالم و نمونه، هدفمند سه حوزه ی روایی یادشده است. واحد، تحلیل گزاره یا مجموعه ای از گزاره هاست که در آنها یک گزارش تاریخی به عنوان شاهد، مقدمه چارچوب تفسیری یا قرینه ای برای یک نتیجه ی کلامی به کار رفته است. تحلیل داده ها با استفاده از کدگذاری باز و سپس کدگذاری محوری سه کارکرد غالب را آشکار کرد: نخست مشروعیت بخشی در روایت خلافت ابوبکر؛ دوم چارچوب سازی تفسیری در روایت جمل و صفین؛ و سوم آزمونگری تاریخی در نقد ادعای نص بر امامت. بررسی حوزه ی چهارم، یعنی فضائل علی (ع) و نسبت آن با امامت به ظهور کارکرد مستقلی منجر نشد و بیشتر در سه مقوله ی اصلی قابل ادغام بود. بر این اساس مقاله استدلال می کند که در نمونه ی بررسی شده تاریخ صرفا موضوع گزارش نیست، بلکه در فرایند تولید تفسیر و ارزیابی استدلال کلامی مشارکت می کند. نوآوری پژوهش در صورت بندی این سه کارکرد در قالب یک مدل تحلیلی واحد است؛ با این حال این مدل صرفا بر نمونه مورد مطالعه دلالت دارد و برای تعمیم به سایر آثار ابن تیمیه یا دیگر متون جدلی نیازمند آزمون های مستقل است.

کلیدواژه ها:

تاریخ ، روایت ، تاریخی ، ابن تیمیه ، منهاج السنه ، منازعه ی کلامی ، خلافت ، امامت ، صحابه ، تحلیل محتوای کیفی