دگرگونی کارکردهای راهبردی خلیج فارس از عصر خلافت عباسی تا پایان عصر قاجار تجارت دریایی و رقابت قدرتهای استعماری

خلیج فارس به عنوان یکی از مهمترین پهنه های آبی، جهان در طول تاریخ کارکردهای راهبردی متغیری داشته است با این حال کمتر پژوهشی به صورت پیوسته روند دگردیسی این کارکردها را از عصر خلافت عباسی تا پایان دوره قاجار بررسی کرده است. از این رو پژوهش حاضر با هدف تبیین سیر تحول جایگاه راهبردی خلیج فارس در این بازه زمانی، با تاکید بر نقش تجارت دریایی و رقابت قدرتهای استعماری و با رویکردی تاریخی تحلیلی و به روش کتابخانه ای و با استفاده از منابع دست اول و دوم فارسی و انگلیسی نگاشته شده است. یافته ها نشان می دهد که خلیج فارس در عصر خلافت عباسی کارکردی عمدتا اقتصادی ارتباطی داشت و به عنوان دروازه دریایی، خلافت شبکه تجارت اقیانوس هند را به قلمرو اسلامی متصل می کرد، اما با افول عباسیان مرکزیت تجاری به حکومت های محلی و جزیره ای (کیش) و (هرمز) منتقل شد. ورود پرتغالی ها در سده شانزدهم میلادی نقطه عطفی بود که سلطه نظامی استعماری را جایگزین نظم تجاری پیشین کرد و در دوره صفویه بازپس گیری نسبی حاکمیت با اتکا به ائتلاف با قدرت های اروپایی همراه شد. در نهایت در دوره قاجار با تثبیت سلطه بریتانیا و امنیتی شدن خلیج فارس در چارچوب منافع امپراتوری هند توان دولت ایران در اعمال حاکمیت موثر بر این پهنه آبی به شدت کاهش یافت. نتیجه نهایی اینکه خلیج فارس در طول سده ها از فضایی برای مبادلات، بازرگانی به حوزه ای بدل شد که در آن کنترل نظامی بر مسیرها و بنادر اهمیت یافته است. این تغییر وضعیت بیش از هر چیز حاصل تداخل رقابت های بین المللی و چالش های ساختاری دولت های ایرانی در ایجاد و تداوم یک نیروی دریایی مستقل بود.

کلیدواژه ها:

خلیج فارس ، تجارت دریایی ، استعمار ، ژئوپلیتیک تاریخی