بررسی تطبیقی مبانی ترتیب و تخییر در مجازات محاربه از منظر مذاهب خمسه با رویکردی به رویه قضایی ایران

دلالت جرم محاربه از جمله جرایم حدی مهم در فقه اسلامی و حقوق کیفری ایران است که مستند اصلی آن آیه ۳۳ سوره مائده می باشد فقهای مذاهب خمسه در تفسیر واژه «او» در این آیه اختلاف نظر اساسی دارند؛ گروهی قائل به تخییر حاکم در انتخاب هر یک از چهار مجازات قتل، صلب، قطع دست و پای مخالف و نفی بلد هستند و گروهی دیگر بر ترتیب و تناسب مجازات با نوع و شدت جرم تاکید دارند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و تطبیقی و با استفاده از منابع کتابخانه ای فقهی، تفسیری، اصولی و حقوقی، به تحلیل و نقد ادله هر دو نظریه پرداخته و رویه قضایی ایران را نیز مورد بررسی قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که قرائن عقلی سیاقی و روایی از جمله صحیحه برید بن معاویه و صحیحه محمد بن مسلم آیه بر ترتیب تاکید دارند و نظریه تخییر با فلسفه حدود، قاعده درء و اصول عدالت کیفری ناسازگار است. در فقه تطبیقی، فقهای حنفی و شافعی قائل به ترتیب و فقهای مالکی و حنبلی قائل به تخییر مقید هستند. در فقه امامیه نیز گرچه مشهور متاخران تخییر را پذیرفته اند اما فقیهانی چون شیخ طوسی و آیت الله خوئی ترتیب را برگزیده اند. نتیجه پژوهش آن است که نظریه ترتیب از استحکام بیشتری برخوردار است و مجازات محاربه باید به صورت سلسله مراتبی تعیین گردد. در پایان اصلاح ماده ۲۸۳ قانون مجازات اسلامی و صدور رای وحدت رویه پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

محاربه ، ترتیب ، تخییر ، مذاهب خمسه ، رویه قضایی ، آیه ۳۳ مائده ، حدود