خوانشی تفسیری از آیه استجابت در باب حیات حقیقی انسان و لوازم نظری و تمدنی آن

آیه «استجیبوا لله والرسول اذا دعاکم لما یحییکم» (انفال ۲۴) اسلام را نه مجموعه ای از احکام پراکنده، بلکه دعوتی فراگیر به حیات معرفی می کند؛ اما ابعاد و مراتب این حیات بخشی و لوازم نظری و تمدنی آن کمتر در قالب تحلیلی منسجم صورت بندی شده است. پژوهش حاضر با تکیه بر تفسیر المیزان به مثابه محور اصلی و بهره گیری از تفاسیر معتبر شیعی و روایات معصومان (ع)، نخست مفاهیم کلیدی آیه، ایمان، استجابت، احیاء و حیلولت را در سطح لغوی و قرآنی واکاوی کرده، سپس اقوال تفسیری و روایی درباره مصادیق «ما یحییکم» را بررسی نموده و نشان داده است که تکثر این مصادیق (ایمان، جهاد، قرآن، ولایت و بهشت) نه نشانه ابهام بلکه حاکی از اطلاق آگاهانه آیه و تعدد مراتب حیات حقیقی است. بر همین اساس ابعاد حیات بخشی اسلام در چهار ساحت عقلانی، فکری، معنوی، اخروی، اجتماعی، سیاسی و اخلاقی روانی تحلیل شده و آنگاه لوازم نظری و تمدنی آن از جمله خاتمیت به مثابه فرجام بلوغ تاریخی بشر، جاودانگی شریعت از رهگذر امامت و اجتهاد و ظرفیت تفسیری قرآن، جهان شمولی مبتنی بر فطرت، و شرط تداوم حیات جمعی در گرو حضور مصلحان استخراج گردیده است. حاصل تحقیق آن است که اسلام در منطق قرآن طرحی یکپارچه برای ارتقای مراتب وجودی انسان و جامعه عرضه می کند که حیات بخشی آن هم ریشه در تناسب با فطرت دارد و هم با سازوکارهای درونی خود از معجزه ماندگار قرآن تا استمرار هدایت در قالب ولایت توان همراهی با تحولات تاریخی و پاسخ گویی به نیازهای نوپدید بشر را حفظ می کند.

کلیدواژه ها:

حیات حقیقی ، انسان ، آیه استجابت ، حیات قرآنی ، تمدن اسلامی ، حیات جامعه