جرم شناسی اسلامی مبتنی بر فطرت؛ ارائه یک الگوی مفهومی برای تبیین رفتار مجرمانه

تبیین علل رفتار مجرمانه همواره یکی از بنیادی ترین دغدغه های جرم شناسی بوده است. با وجود تحول چشمگیر نظریه های جرم شناختی در دهه های اخیر، اغلب الگوهای رایج رفتار مجرمانه را بر پایه عوامل زیستی، روان شناختی، اجتماعی یا اقتصادی تحلیل می کنند و کمتر به مبانی انسان شناختی و معرفت شناختی نظام های حقوقی مبتنی بر دین توجه دارند. در مقابل، اندیشه اسلامی با اتکا به نظریه «فطرت» تصویری متفاوت از انسان و منشا انحراف ارائه می کند؛ تصویری که انسان را موجودی مختار دارای گرایش فطری به خیر، برخوردار از مسئولیت اخلاقی و در عین حال متاثر از شرایط محیطی می داند. پژوهش حاضر با هدف تبیین ظرفیت نظریه فطرت در شکل دهی به یک الگوی مفهومی برای جرم شناسی اسلامی انجام شده است. این پژوهش از حیث هدف بنیادی و از حیث روش توصیفی–تحلیلی است و داده های آن به شیوه کتابخانه ای از منابع اسلامی، آثار کلاسیک و معاصر جرم شناسی و مطالعات حقوقی گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد که نظریه فطرت می تواند به عنوان هسته مرکزی یک الگوی جرم شناختی میان عوامل درونی فطرت، اراده، ایمان، خودکنترلی و وجدان اخلاقی و عوامل بیرونی خانواده، عدالت، ساختار اجتماعی، اقتصادی، فرهنگ و فرایندهای جامعه پذیری پیوند برقرار کند. بر این اساس رفتار مجرمانه نه محصول جبر زیستی یا اجتماعی بلکه نتیجه فاصله گرفتن انسان از اقتضائات فطری در تعامل با شرایط محیطی تلقی می شود. همچنین این الگو با تاکید بر پیشگیری، اصلاح شخصیت، تقویت خودکنترلی و بازسازی سرمایه اخلاقی جامعه، ظرفیت مناسبی برای توسعه سیاست جنایی مبتنی بر ارزش های اسلامی دارد. در نتیجه نظریه فطرت را می توان به منزله یکی از مبانی انسان شناختی جرم شناسی اسلامی و چارچوبی نظری برای طراحی الگویی بومی در تبیین رفتار مجرمانه و سیاست گذاری پیشگیرانه در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران معرفی کرد.

کلیدواژه ها:

جرم شناسی ، اسلامی ، نظریه فطرت ، رفتار مجرمانه ، پیشگیری از جرم ، سیاست جنایی ، خودکنترلی