مفهوم توحید در سه جریان اسلامی، معتزله، اشاعره، عرفان

توحید، بنیادی ترین اصل الهیات اسلامی است و همواره محور شکل گیری مکاتب کلامی و عرفانی بوده است. این مقاله با رویکردی تحلیلی - تطبیقی به بررسی مفهوم توحید در سه جریان اصلی اندیشه اسلامی یعنی معتزله اشاعره و عرفان نظری می پردازد. ابتدا مبانی قرآنی توحید به عنوان چارچوب اصلی فهم یگانگی الهی تحلیل می شود. سپس اصول کلامی معتزله و اشاعره در توحید ذاتی، صفاتی و افعالی بررسی و تفاوت های بنیادین آنها در مسئله صفات الهی، خلق افعال، جبر و اختیار تبیین می گردد. در ادامه، دیدگاه عرفانی ابن عربی درباره وحدت وجود و تقریر فلسفی ملاصدرا از اصالت و تشکیک وجود تحلیل می شود. بخش پایانی مقاله به مناقشات معاصر درباره شرک، توسل و شفاعت با تمرکز بر دیدگاه وهابیت و نقدهای کلامی و عرفانی آن اختصاص دارد. یافته ها نشان می دهد که اختلافات موجود ریشه در تفاوت مبانی معرفت شناختی و هستی شناختی این مکاتب دارد و امکان جمع میان آنها با رویکردی اعتدالی وجود دارد.

کلیدواژه ها:

توحید ، معتزله ، اشاعره ، عرفان نظری ، وحدت وجود ، اختیار