بررسی و مقایسه عیوب فصاحت در کتاب نفثه المصدور و دره نادره

نثر فارسی با سبک های متفاوت دوره های پر فراز و نشیبی را طی کرده است و نویسندگان گوناگونی با سبک های دوره ای و بعضا با سلائق شخصی و سبک خصوصی آثاری خلق کرده اند که برخی از این آثار از متون سرآمد دوره خود و سرمشق نویسندگی دوره های بعد قرار گرفته اند. یکی از آثاری که سرمشق نویسندگان بعد از خود قرار گرفته است نفثه المصدور زیدری نسوی، منشی جلال الدین - خوارزمشاه است. این کتاب در بیان سختی هایی است که در حمله مغول بر نویسنده آن گذشته است. نثر این کتاب نمونه اعلای نثر فنی در سده هفتم هجری قمری است. سبک این اثر مورد تقلید میرزا مهدیخان استرآبادی صاحب کتاب دره نادره قرار گرفته است؛ میرزا مهدیخان، از آثار زیادی برای نوشتن دره نادره بهره گرفته است که نفثه المصدور نیز جایگاه ویژه ای در نگاه میرزا مهدیخان داشته است. با این تفاوت که نثر میرزا مهدیخان بسیار پیچیده و متکلف تر از نثر نفثه المصدور است. میرزا مهدیخان در دره نادره، معنا را فدای لفظ کرده است و به صنعت پردازی های افراطی روی آورده است. با توجه به اینکه هر دو اثر در زمینه نثر فنی و با فاصله زمانی زیادی از یکدیگر نوشته شده اند در هر دو اثر به عیوبی از نظر فصاحت کلمه و کلام برمی خوریم که قابل تامل است؛ بنابراین می طلبد این دو اثر که یکی سرمشق دیگری بوده است از نظر عیوب فصاحت مورد مقایسه و تطبیق قرار گیرند. پژوهش پیش رو، مطالعه ای نظری است که به شیوه توصیفی - تحلیلی و بررسی مطالعات کتابخانه ای و سندکاوی شکل گرفته است. محدوده و جامعه مورد مطالعه کتاب نفثه المصدور زیدری نسوی با تصحیح و توضیح دکتر امیرحسین یزدگردی انتشارات اداره کل نگارش وزارت آموزش و پرورش کتاب دره نادره به اهتمام سید جعفر شهیدی انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالی و برخی از کتب معانی و بیان و... است. یافته های پژوهش نشان می دهد که عیوب فصاحت کلام و کلمه در نثر دره نادره نسبت به نفثه المصدور به مراتب بیشتر است و فراوانی عیوب فصاحت کلام بیشترین درصد را در این دو اثر دارد که در این زمینه نیز عیب ضعف تالیف بیشتر از بقیه عیوب فصاحت کلام بیان شده است. از نظر عیوب فصاحت کلمه هر دو از کلمات نامانوس به عنوان غرابت استعمال استفاده کرده اند، از نظر عیب مخالفت قیاس صرفی و نحوی نیز مواردی چون جمع بستند کلمات فارسی با «ت» و جمع بستند کلمات فارسی به روش مکسر در هر دو به وفور دیده می شود. از نظر عیوب فصاحت کلام نیز در نفثه المصدور در زمینه تنافر، کلمات اغلب به دلیل مراعات صنعت قلب و تضمین مزدوج این عیب وجود دارد اما در دره نادره به دلایلی چون مراعات واج آرایی جناس اشتقاق و شبه اشتقاق این عیب رقم خورده است. از نظر تعقید معنوی این دو نویسنده به خصوص میرزا مهدیخان با ایراد استعارات و کنایات و مجازات دور از ذهن در درک و فهم متن پیچیدگی ایجاد کرده اند. در کتاب نفثه المصدور بیشترین موارد مربوط به عیب ضعف تالیف، موارد زیر هستند: آوردن فعل مجهول به همراه روی مفعولی، ایراد فاعل معلوم برای فعل مجهول، حذف شناسه فعل که باعث عدم تطابق فعل و فاعل شده است، ایراد فعل جمع برای فاعل مفرد و... که موارد فوق در نثر دره نادره کمرنگ یا جایگاهی ندارند. در زمینه تطابق صفت و موصوف، تتابع اضافات و بیان فعل به صورت صفت مفعولی نیز در هر دو اثر موارد زیادی بیان شده است.

کلیدواژه ها:

نثر فارسی ، سبک شناسی ، نفثه المصدور ، دره نادره ، عیوب فصاحت