اصل منع توسل به زور و چالشهای آن در مخاصمات مسلحانه نوین و جنگهای نیابتی

اصل منع توسل به زور که در ماده ۲ بند ۴ منشور ملل متحد تثبیت شده است یکی از بنیادین ترین قواعد حقوق بین الملل معاصر به شمار می آید و هدف اصلی آن حفظ صلح و امنیت بین المللی از طریق محدودسازی استفاده از زور در روابط بین دولتها است. با این حال تحول ماهیت مخاصمات مسلحانه در دهه های اخیر به ویژه گسترش مخاصمات مسلحانه غیر بین المللی، در هم تنیدگی نقش بازیگران غیر دولتی و توسعه جنگ های نیابتی اجرای موثر این اصل را با چالش های جدی روبه رو ساخته است. در جنگ های نیابتی دولتها با حمایت مالی، تسلیحاتی، آموزشی و اطلاعاتی از گروه های مسلح غیر دولتی در قلمرو سایر کشورها، عملا به دور زدن محدودیت های حقوقی توسل مستقیم به زور می پردازند؛ به گونه ای که تشخیص مرز میان دخالت غیر قانونی و توسل ممنوع به زور دشوارتر شده و بحث انتساب اعمال گروه های نیابتی به دولت حامی تفسیر مفهوم حمله مسلحانه و دامنه خود دفاع مشروع را به یکی از موضوعات مناقشه برانگیز دکترین و رویه بین المللی تبدیل کرده است. این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی - تحلیلی و بهره گیری از شیوه کتابخانه ای، ضمن تبیین مبانی و استثناهای اصل منع توسل به زور به بررسی تاثیر ویژگی های مخاصمات مسلحانه نوین و جنگ های نیابتی بر تضعیف و یا تحول این اصل می پردازد. بدین منظور اسناد بین المللی از جمله منشور ملل متحد، قطعنامه های مجمع عمومی و شورای امنیت، آراء دیوان بین المللی دادگستری، نظریات دکترین و نمونه هایی از رویه دولتها در مخاصمات اخیر مورد مطالعه قرار گرفته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که از یک سو فقدان شفافیت در معیارهای انتساب و حدود مسئولیت دولت های حامی بازیگران نیابتی و از سوی دیگر گسترش تفاسیر موسع از مفهوم خوددفاع خطر فرسایش هنجاری اصل منع توسل به زور را افزایش داده است. در عین حال تاکید مستمر ارگان های اصلی ملل متحد و بخش قابل توجهی از دکترین بر ضرورت حفظ ماهیت آمره این اصل نشان می دهد که علیرغم چالش های موجود، جامعه بین المللی همچنان بر استمرار اعتبار و هسته سخت این قاعده اصرار دارد.

کلیدواژه ها:

اصل منع توسل به زور ، منشور ملل متحد ، مخاصمات مسلحانه نوین ، جنگهای نیابتی ، مسئولیت دولتها ، حقوق بین الملل معاصر