ارتباط بین تنوع ضربان قلب (HRV) و پیش بینی خستگی مزمن ورزشی

زمینه و هدف: تنوع ضربان قلب (Heart Rate Variability؛ HRV) به عنوان شاخصی غیرتهاجمی از تنظیم خودکار قلب، به طور فزاینده ای در پایش وضعیت آماده سازی و بازیابی ورزشکاران به کار گرفته می شود. با این حال، پیشینه ی پژوهش در خصوص توان پیش بینی کننده ی این شاخص برای خستگی مزمن ورزشی و سندرم تمرین زدگی، ناهمگون و در مواردی متناقض باقی مانده است. هدف این مقاله ی مروری، ارزیابی نظام مند شواهد موجود درباره ی رابطه ی میان HRV و خستگی مزمن ناشی از تمرین، و تبیین جایگاه واقعی این شاخص به عنوان ابزار پیش بینی در جمعیت های ورزشی گوناگون بود. روش ها: این مقاله در قالب مرور روایی با رویکرد نظام مند (Systematic-Informed Narrative Review) و بر اساس دستورالعمل PRISMA ۲۰۲۰ تدوین شد. جست وجو در پایگاه های PubMed/MEDLINE، Scopus، Web of Science و SPORTDiscus، با تکمیل از طریق Google Scholar و ResearchGate، بر اساس چارچوب PICOS و با کلیدواژه هایی نظیر heart rate variability، overtraining syndrome، functional/non-functional overreaching و vagal modulation انجام شد. کیفیت روش شناختی مطالعات وارد شده با نسخه ی تعدیل یافته ی سیاهه ی داونز و بلک ارزیابی شد و به دلیل ناهمگونی گسترده ی شاخص ها و پروتکل های اندازه گیری، سنتز شواهد به صورت روایی ساختاریافته—و نه فراتحلیل کمی—صورت گرفت. یافته ها: شواهد گردآوری شده نشان دادند کاهش شاخص های وابسته به تون واگی (به ویژه RMSSD و توان HF) و افزایش نسبت LF/HF با شرایط فراجبرانی و تمرین زدگی همراهی دارد، اما این الگو در تمامی جمعیت ها و پروتکل های اندازه گیری یکدست نیست. مطالعاتی که HRV شبانه را در دوره ی اضافه بار تمرینی بررسی کرده اند و نیز مرور نظام مند اختصاصی فوتبالیست ها، وجود ارتباط را تایید کرده اند بدون آنکه شاخص واحدی را به طور یکدست به عنوان پیش بینی کننده معرفی کنند. در برخی ورزشکاران دچار فراجبرانی عملکردی، افزایش غیرمنتظره ی RMSSD پس از تمرین گزارش شد که تفسیر ساده ی «کاهش HRV مساوی با خستگی» را به چالش می کشد. فراتحلیل های مربوط به تمرین هدایت شده با HRV، اثر متوسط و معنادار بر شاخص های واگی نشان دادند (SMD+ = ۰.۵۰؛ g = ۰.۲۹۶)، در حالی که اثر بر ضربان قلب استراحت و حداکثر ظرفیت هوازی غیرمعنادار باقی ماند. مدل های یادگیری ماشین مبتنی بر HRV در طبقه بندی خستگی جسمانی/ورزشی دقت تشخیصی قابل توجهی نشان دادند (AUC = ۰.۷۷۴)، در حالی که در حوزه ی خستگی شناختی دقت پیش بینی پایین تر بود (R² = ۰.۲۴۸). نتیجه گیری: HRV توان پیش بینی معناداری از وضعیت خستگی مزمن ورزشی دارا است، اما این توان مستقل از بستر جمعیتی، پروتکل اندازه گیری و نوع خستگی مورد بررسی نیست و کاربرد بالینی آن مستلزم تلفیق با ارزیابی های ذهنی خستگی و نشانگرهای زیستی مکمل است. استانداردسازی پروتکل های ثبت HRV و انجام مطالعات طولی چندمرکزی با نمونه های متنوع تر، پیش نیاز دستیابی به اجماع علمی در این حوزه است.

کلیدواژه ها:

نوع ضربان قلب ، خستگی مزمن ورزشی ، سندرم تمرین زدگی ، فراجبرانی عملکردی ، سیستم عصبی خودمختار ، پایش ورزشکار