تعریف مفهوم فاعلیت در سیستم های مصنوعی

فاعلیت (Agency) به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در فلسفه، ذهن، اخلاق و علوم شناختی به توانایی یک موجود در تصمیم گیری، کنش هدفمند و مسئولیت پذیری اشاره دارد. با گسترش روزافزون هوش مصنوعی و ظهور سیستم های خودمختار (مانند ربات های هوشمند، خودروهای خودران و دستیارهای مجازی)، پرسش از فاعلیت مصنوعی به یکی از چالش برانگیزترین مسائل فلسفی و فناوری تبدیل شده است. این پژوهش با هدف تبیین مفهوم فاعلیت و امکان تعریف آن در سیستم های مصنوعی و با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که فاعلیت دارای مولفه های کلیدی: توانایی تصمیم گیری، استقلال عملکرد، یادگیری و سازگاری، هدفمندی، رفتار و تعامل با محیط است. از دیدگاه فلسفی چهار رویکرد اصلی درباره فاعلیت مصنوعی قابل شناسایی است: ابزارگرایانه (ماشین صرفا ابزار است)، شناخت گرایانه (شبیه سازی ذهن ممکن است)، انتقادی (فاعلیت مصنوعی با محدودیت های ذاتی مواجه است) و اخلاقی (مسئولیت پذیری سیستم های هوشمند). مهم ترین چالش های فلسفی عبارتند از مسئله آگاهی، اختیار و اراده، مسئولیت اخلاقی، اعتماد به سیستم ها و مرز میان انسان و ماشین. نتیجه کلی آنکه فاعلیت در سیستم های مصنوعی را نمی توان همسان با فاعلیت انسانی تعریف کرد اما می توان از فاعلیت سطحی (Surface Agency) یا فاعلیت کارکردی (Functional Agency) سخن گفت که بر اساس آن سیستم مصنوعی تا حدی استقلال و هدفمندی دارد اما فاقد آگاهی، اراده آزاد و مسئولیت اخلاقی ذاتی است. در آینده با پیشرفت هوش مصنوعی عمومی (AGI) نیاز به بازتعریف این مفاهیم و تدوین چارچوب های حقوقی و اخلاقی جدید ضروری خواهد بود.

کلیدواژه ها:

فاعلیت ، سیستم های مصنوعی ، هوش مصنوعی ، فلسفه ذهن ، عامل هوشمند