نقش عوامل زیستی-ژنتیکی در مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان با نگاهی به تحولات اخیر مجازات اسلامی

پیشرفت های سریع در علوم، اعصاب ژنتیک رفتاری و اپی ژنتیک در دو دهه اخیر درک سنتی از عاملیت انسانی و مسئولیت کیفری را با چالش های بنیادین مواجه ساخته است. این مقاله با رویکردی میان رشته ای و با تکیه بر یافته های علمی معاصر (۲۰۲۰-۲۰۲۶) به بررسی نقش عوامل زیستی ژنتیکی در مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان می پردازد. پرسش محوری آن است که تا چه میزان یافته های علوم اعصاب رشدی و ژنتیک رفتاری می تواند مبنای بازتعریف مفاهیمی چون قصد مجرمانه، اختیار و تقصیر در نظام های حقوقی به ویژه در پرتو تحولات قانون مجازات اسلامی ایران قرار گیرد. یافته ها نشان می دهد که ناپختگی ساختاری و کارکردی قشر پیش پیشانی در نوجوانان همراه با تعاملات پیچیده ژن-محیط نظیر تاثیرپذیری اپی ژنتیک از تروماهای دوران کودکی خودمختاری عصبی شناختی آنان را به طور موقت محدود می کند. با این حال پژوهش های معاصر بر نقش تعدیل کننده محیط های حمایتی در تعدیل خطرات ژنتیکی تاکید دارند. قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ با شناسایی نوجوانان به مثابه یک دسته سنی خاص و پذیرش نهادهایی نظیر اقدامات تامینی و تربیتی گامی مهم به سوی پذیرش این رویکرد رشدی برداشته است اما این قانون همچنان با کاستی های ساختاری در به کارگیری موثر شواهد زیستی عصبی، نبود نهادهای تخصصی ارزیابی های نوروپسیکولوژیک و تفسیر مضیق از اختیار مواجه است. این مقاله نتیجه می گیرد که پذیرش یک مدل تعاملی از مسئولیت کیفری پلکانی و توسعه دفاعیات زیستی رشدی متناسب با نظام حقوقی ایران ضروری است. چنین تحولی نه تنها با یافته های قطعی علوم اعصاب هماهنگ است بلکه اهداف غایی نظام عدالت کیفری اطفال را در قبال بازپروری و پیشگیری از بزهکاری تامین می کند.

کلیدواژه ها:

عوامل زیستی ژنتیکی ، مسئولیت کیفری اطفال ، علوم اعصاب رشدی ، قانون مجازات اسلامی ، مسئولیت پلکانی