بررسی تطبیقی آیات ۱۹ تا ۲۱ سوره معارج از دیدگاه مفسران محدثه

آیات ۱۹ تا ۲۱ سوره معارج با بیان جمله ی «ان الانسان خلق هلوعا»، یکی از بنیادی ترین مباحث انسان شناختی قرآن را مطرح می کنند. ظاهر آیه انسان را موجودی حرص ورز و بیتاب معرفی می کند؛ با این حال مطالعه ی سیاق آیات و تحلیل دیدگاه مفسران بزرگ نشان می دهد که این، توصیف ناظر به حالت طبیعی و قابل اصلاح انسان در شرایط غفلت از یاد الهی است و نه حکمی درباره ی ماهیت ثابت و جبری او. علامه طباطبایی هلوع را گرایشی فطری می داند که در اثر فقدان هدایت الهی به افراط کشیده می شود و طبرسی نیز آن را حالتی از اضطراب و حرص ذاتی معرفی می کند که تنها در صورت نبود ایمان و صبر به رفتاری منفی تبدیل خواهد شد. از این منظر «خلق» در آیه بیانگر وجود ظرفیت و میل اولیه در ساختار انسان است نه عدم امکان تغییر. ادامه ی سوره با استثنای اهل نماز، انفاق و مراقبت های اخلاقی نشان می دهد که ایمان نقش اساسی در مهار و اصلاح تمایل هلوع دارد و می تواند آن را به صبر، فقر، قناعت و ایثار تبدیل کند. این فهم با اصول عدل الهی نیز سازگار است؛ زیرا قرآن انسان را به سبب گرایش های غیرارادی مواخذه نمی کند بلکه مسئولیت پذیری او را به انتخاب های آگاهانه اش نسبت می دهد. تحلیل آیات و روایات نشان می دهد که صفت هلوع نه نقصی سرنوشت ساز بلکه بخشی از نظام امتحان الهی برای رشد اخلاقی انسان است. این گرایش می تواند بسته به میزان ایمان، تقوا و محیط تربیتی افراد به صورت های متفاوتی مانند ترس از فقر، حرص مالی یا بیتابی در برابر سختی ها بروز یابد. در نتیجه قرآن با طرح مفهوم «هلوع» انسان را به شناخت ضعف های درونی خود فرا می خواند تا از راه مجاهدت نفس به مراحل والای آرامش و استواری اخلاقی مانند نفس مطمئنه دست یابد. این پژوهش نشان می دهد که فهم درست از مفهوم «هلوع» نه تنها به رفع شبهه ی جبر می انجامد بلکه تصویری تربیتی و پویا از سرشت انسان ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

سوره ، معارج ، هلوع ، انسان شناسی قرآنی ، فطرت ، اختیار ، تربیت اخلاقی ، عدالت الهی ، تفسیر