از ریاضیات تا رباعیات تحلیل وزن و جایگاه آثار عمر خیام در پارادایم فکری دوران سلجوقی (رقابت دو جایگاه علمی)

عمر خیام نیشابوری شخصیتی چندساحتی است که نام او در حافظه تاریخی، جهان نمادی از پیوند میان دانش دقیق ریاضی و شهود لطیف شاعرانه است. در مغرب زمین، خیام به عنوان شناخته شده ترین شاعر ایرانی شهرت دارد، حال آنکه در محافل علمی وی به عنوان یکی از برجسته ترین دانشمندان قرون وسطی در حوزه ریاضیات و نجوم شناخته می شود. این مقاله بر آن است تا با واکاوی این دوگانه به بررسی این پرسش بپردازد که آیا خیام پیش از آنکه شاعری برجسته باشد، ریاضیدانی مشهور بوده است یا خیر؟ پژوهش حاضر با بررسی تاثیرات بنیادین خیام در علم جبر و حل معادلات درجه سوم نقش وی را در پیش برد دانش بشریت تبیین می کند. از سوی دیگر با تکیه بر رباعیات منسوب به او به واکاوی اندیشه های فلسفی وی می پردازد؛ فلسفه ای که با تکیه بر دم غنیمت شماری لذت جوی خردمندانه ناپایداری هستی در قالب زبانی نمادین و استعاری بیان شده است. فرضیه اصلی نوشتار بر این است که برخلاف تقلیل گرایی های رایج نباید میان ساحت ریاضی و شاعرانه خیام مرزبندی کرد؛ بلکه جهان بینی او حاصل یکپارچگی تفکری است که در آن استدلال ریاضی و شک فلسفی به یک هدف غایی می رسند: یافتن معنا در میانه حیرت هستی. در نهایت این مقاله نشان می دهد که او نه یک حکیم بزرگ در تاریخ اندیشه است؛ بلکه در جایی ریاضیدان و در جایی فیلسوف و در جایی شاعر بزرگی است که دردهای بشری را در قالب رباعی صورت بندی کرده است.

کلیدواژه ها:

عمر خیام ، علم جبر ، فلسفه در رباعیات ، دم غنیمت شماری ، تاریخ علم ، اندیشه ایرانی