از هنجارگریزی تا ساختارشکنی مطالعه ای بر غزل دفاع کردن ابلیس از خود از سنایی

المیرا تسلیمی یکی از نقشهای زبان، نقش ادبی آن است که زبانشناسی و ادبیات را به همدیگر پیوند می دهد. در زبان ادبی نویسنده بر انتقال پیام به بهترین صورت تاکید دارد و به این دلیل از زبان معیار فاصله می گیرد و برجستگی هایی در کلام و معنا به کار می برد که در نهایت منجر به هنجارگریزی و ساختارشکنی می شود. برجسته سازی از دو طریق هنجارگریزی و هنجار افزایی صورت می پذیرد و در سه لایه صورت معنی و واجی و خطی بررسی می گردد. این عدول از نرم زبان را در سطح معنا به شکل گسترده تر ساختارشکنی می نامند و منتقد ساختارشکن معانی متفاوتی را برای متن در نظر می گیرد؛ یعنی به شرط اشراف کامل بر متن و با ایجاد وقفه موقت در بطن متن شرایط لازم را برای بررسی و تفکر درباره اثر و نویسنده آن فراهم می کند و از این طریق می تواند نکاتی را از متن کشف کند که دیگران قبلا به آن نرسیده یا اصلا به آن توجهی نداشته اند. در بین انواع ادبی آثار عرفانی به سبب ماهیت ساختارشکنانه و در بین قالب های شعری قالب غزل به دلیل محتوا و ویژگی های خاص خود بیشترین قابلیت نقد ساختارشکنانه را دارند؛ از این رو در این مقاله نگارنده سعی دارد تا در یک غزل سنایی نمونه هایی از هنجارگریزی و ساختارشکنی را نشان دهد و با تاکید بر ساختارشکنی و نشان دادن ارتباط میان هنجارگریزی معنایی و ساختارشکنی در غزل، وی دلایل تمایز شاعر را با شاعران هم عصرش بیان کند. شاعر در غزل یاد شده از هنجارگریزی نحوی و معنایی استفاده می کند. او با برهم زدن ترتیب اجزای جمله و مقدم کردن فعل متمم مفعول بر نهاد و فاصله انداختن میان اجزای فعل مرکب از هنجارهای نحوی عدول می کند؛ همچنین از آرایه هایی چون استعاره، استعاره مکنیه، تشخیص، انواع تشبیه (تشبیه حسی به حسی، تشبیه عقلی به حسی، تشبیه مضمر، تشبیه بلیغ)، اغراق، کنایه و غیره بهره می برد تا بتواند تقابل های دوگانه را بر هم بزند و در نتیجه مضامین ساختارشکنانه را بیان کند. از جمله افکار ساختارشکنانه او می توان به بی گناه دانستن شیطان در طرد شدن آدم از بهشت، نقش موثر تقدیر در این داستان و برتری خواست الهی بر خواست موجودات اشاره کرد.

کلیدواژه ها:

هنجارگریزی ، ساختارشکنی ، سنایی ، غزل ، ابلیس