بررسی نقش جبر و اختیار در داستان رستم و سهراب شاهنامه فردوسی

شاهنامه فردوسی افزون بر ارزش های حماسی و ملی متنی اندیشمندانه درباره انسان، سرنوشت و نسبت اراده انسانی با تقدیر است. یکی از مهم ترین محورهای مفهومی در این اثر مسئله جبر و اختیار است؛ مسئله ای که در بسیاری از داستان های شاهنامه به ویژه در روایت «رستم و سهراب» با شدتی ویژه نمود می یابد. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کیفی، می کوشد تا نشان دهد که فردوسی نه به جبر مطلق قائل است و نه اختیار کامل انسان را مفروض می داند. او میان تقدیر و کنش انسانی رابطه ای پیچیده و در هم تنیده ترسیم می کند. در داستان رستم و سهراب نشانه های تقدیر، بخت، ناساز، ناآگاهی، شتاب زدگی، غرور پهلوانی و فقدان گفت وگوی آگاهانه همزمان در شکل گیری فاجعه نقش دارند. بررسی ها نشان می دهد که فردوسی با تاکید بر خرد، دانایی، هشیاری و سنجیدگی مسئولیت اخلاقی انسان را نفی نمی کند، بلکه آن را در دل جهانی ناپایدار و تقدیرمند معنا می بخشد. داستان رستم و سهراب نه صرفا روایتی از شکست قهرمانان بلکه نمایشی از حدود اختیار انسان در برابر سرنوشت است.

کلیدواژه ها:

فردوسی ، جبر و اختیار ، رستم و سهراب