جایگاه تفسیر و خلاقیت در ترجمه؛ از نظریه تا عمل

ترجمه همواره در کشاکش وفاداری به متن مبدا و نیاز به انتقال موثر معنا در فرهنگ مقصد تعریف شده است. این مقاله به بررسی جایگاه دو مقوله ی بنیادین «تفسیر» و «خلاقیت» در فرایند ترجمه می پردازد. پرسش اصلی آن است که این دو مفهوم چه نسبتی با یکدیگر دارند و مرز میان تفسیر مسئولانه و تحریف یا خلاقیت کارآمد و خودنمایی بی جا کجاست. در تحلیل مقایسهای ترجمه های تحت اللفظی، تفسیری و خلاقانه نشان خواهیم داد که مرز میان «انتقال» و «آفرینش» در ترجمه مرز باریکی است اما عبور از آن ممکن و گاه ضروری است. آنچه مترجمانی چون محمدقاضی، ابوالحسن نجفی و نجف دریابندری را در سنت فارسی و دیک دیویس، کولمن بارکس و آرتور جان آربری را در ترجمه آثار فارسی به انگلیسی متمایز می کند صرفا مهارت زبانی یا امانت داری نیست بلکه توانایی آنان در آفرینش مجدد یک اثر در زیست جهانی تازه است. مترجم خلاق صرفا معادلی برای واژه ها نمی یابد؛ او ساختارهای معنایی، لایه های عاطفی، موسیقی درونی و کنش های پنهان متن اصلی را درک می کند و سپس با استفاده از امکانات زبان مقصد اثری می آفریند که اگرچه برآمده از متن مبدا است اما در فرهنگ مقصد حیاتی مستقل و تاثیری هم ارز دارد. این فرایند دیگر بازگردانی نیست بلکه «بازسرایی» و «بازآفرینی» است. مقاله حاضر نشان می دهد که تفسیر و خلاقیت نه حاشیه بلکه مرکز ثقل ترجمه هستند و مترجمی که این دو را با دانش و مسئولیت به کار می گیرد، از محدوده ی یک «واسط» فراتر رفته و وارد قلمرو آفرینش ثانویه می شود؛ آفرینشی که اگرچه مدیون متن نخستین است، اما سهمی اصیل در گسترش مرزهای زبان و ادبیات مقصد دارد.

کلیدواژه ها:

تفسیر ، خلاقیت ، وفاداری ، معادل یابی ، ترجمه ی خلاقانه